جغرافيا

درس اول – براي آموختن جغرافيا از چه وسايلي استفاده مي شود؟

كره جغرافيايي:
كره ي جغرافيايي مدل كوچك شده ي كره ي زمين است. روي كره جغرافيايي خشكي ها و آب ها را مي توان مشاهده كرد. خشكي هاي روي زمين (قاره ها) ، اقيانوس ها، چگونگي ارتباط مردم جهان با يكديگر از راه دريا، محل قطب شما و جنوب، محل خط استوا و چگونگي تقسيم شدن زمين به دو نيم كره شمالي و جنوبي، نصف النهارها و چگونگي تقسيم شدن زمين به دو نيمكره شرقي و غربي و بسياري اطلاعات ديگر را مي توان از طريق كره جغرافيايي بدست آورد.

نقشه چيست؟

 

كره ي جغرافيايي اگر چه شكل كره ي زمين را به خوبي نشان مي دهد اما همه ي جزئيات را نمي توان بر روي آن نمايش داد. چرا ؟ چه مشكلي پيش مي آيد اگر كره ي جغرافيايي جزئيات زيادي را نشان بدهد؟ براي مشاهده دقيق تر موضوعات جغرافيايي از وسيله ديگري استفاده مي كنند. اين وسيله كه در آموختن جغرافيا اهميت بسيار زيادي دارد. «نقشه» است. نقشه تصويري است از سطح زمين كه به نسبت مورد نياز كوچك شده است. نقشه انواع مختلف دارد و جغرافي دان ها براي هر منظوري، نقشه ي خاص آن را تهيه مي كنند. همان طور كه در كلاس چهارم ابتدايي آموختيد با استفاده از خطوط ساده مي توانيم نقشه هايي از مدرسه، خانه، شهر يا روستاي محل زندگي خود بكشيم.
امروزه براي تهيه نقشه هاي جغرافيايي از عكس هاي هوايي و ماهواره اي استفاده مي كنند. فرض كنيد سوار بالن شده ايد.
از آن بالا زمين را چه طور مي بينيد؟ در عکسهاي هوايي نيز سطح زمين همان طور ديده مي شود.
بر روي نقشه هاي بزرگ از سطح يك كشور، رودها، جاده ها، زمين هاي كشاورزي، جنگل ها ، روستاها و ... مشخص مي شوند براي مثال ، در اين گونه نقشه ها ، كوه ها را به صورت دايره هاي متحدالمركز نشان مي دهند. جغرافي دانان از نقشه ها اطلاعات زيادي بدست مي آورند و محل دقيق عوارض طبيعي مانند كوه، رود، جنگل و عوارض انساني مانند ساختمان ها ، مزارع ، راه ها و پل ها را تشخيص مي دهند.

 

 

انوع نقشه ها :

 

در جغرافيا براي داشتن هر موضوعي، نقشه ي خاصي تهيه مي كنند. مثلاً ناهمواريها ، ميزان بارندگي در يك منطقه، راه هاي يك كشور يا پراكندگي جمعيت و شهرها و روستاها را در نقشه هاي متفاوتي نمايش مي دهند. به مجموعه اي از نقشه ها كه در يك كتاب جمع آوري شده باشد، اطلس مي گويند. اطلس ها در آموزش جغرافيا ارزش زيادي دارند.

فعاليت 4 – 1 - ص 9
1 – نام دو وسيله مطالعه درجغرافيا را بنويسيد:

كره جغرافيايي – نقشه

2 – نقشه و كره ي جغرافيا چه تفاوت و چه شباهتي با هم دارند؟

هم كره و هم نقشه اطلاعات زيادي را در مورد پديده ها و موضوع هاي جغرافيايي به ما مي دهند، اما در نقشه مي توان با مشاهده دقيق تري موضوعات را بررسي كرد و جزئيات بيشتري را نشان داد.

3 – كدام يك از اطلاعات زير از كره جغرافيا و كدام اطلاعات از نقشه بهتر به دست مي آيد؟

1- كروي بودن زمين --> كره جغرافيا
2 – جزئيات پديده هاي زمين --> نقشه
3- محل دقيق عوارض و پديده ها --> نقشه
4 – چرخش زمين --> كره جغرافيا
5 – فاصله واقعي قاره آسيا از آمريكا --> نقشه

سؤال از متن درس :
1 – چه اطلاعاتي مي توانيم از كره ي جغرافيايي بدست آوريم؟

خشكي هاي روي زمين، قاره ها، اقيانوس ها، چگونگي ارتباط مردم جهان از راه دريا، محل قطب شمال و جنوب، محل واقع شدن خط استوا و چگونگي تقسيم شدن زمين به دو نيم كره ي شمالي و جنوبي نصف النهارها و چگونگي تقسيم شدن زمين به دو نيم كره ي شرقي و غربي.

2 – كره ي جغرافيايي چه معايبي دارد؟

روي كره جغرافيايي نمي توان همه جزئيات را نمايش داد.

3 – مزيت نقشه بر كوه جغرافيايي چيست؟

بر روي نقشه مي توان جزئيات را نشان داد و مشاهده ي دقيق تري از موضوعات جغرافيايي بدست آورد.

4 – بر روي يك نقشه كوه ها را به چه صورت نشان مي دهند؟

دايره هاي متحدالمركز

5 – براي تهيه نقشه ي ساده از يك كوه از.... بر روي آن كوه استفاده مي كنند.

نقاط هم ارتفاع

6 – نقشه چيست؟

نقشه تصويري است از سطح زمين كه به نسبت مورد نياز كوچك شده است.

درس دوم – چگونه از نقشه استفاده مي كنند؟
درس سوم : آيا وسايل ديگري براي مطالعه جغرافيا وجود دارد؟

 

استفاده از نقشه قاعده ي خاصي دارد كه اگر آن را ياد بگيريم، مي توانيم نقشه ها را بخوانيم. براي خواندن نقشه ها بايد به موارد زير توجه كرد:
1 – توجيه نقشه : نقشه را بايد طوري در مقابل خود قراردهيم كه جهت آن درست باشد. يعني كج يا وارونه نباشد. هنگام استفاده از نقشه شمال آن بايد با جهت ايستادن ما منطبق باشد.
2 – استفاده از راهنماي نقشه : در كنار هر نقشه ، فهرستي از علايم و رنگ هايي ديده مي شود كه در آن نقشه بكار رفته اند. با مراجعه به علايم مي توانيم بفهميم كه هر علامت و رنگ، چه چيزي را در روي زمين نشان مي دهند. اغلب اين علايم در همه دنيا يكسان است. معمولاً شكل علايم راهنما به شكل واقعي چيزي كه مي خواهند آن را نشان بدهند، بسيار نزديك است.
3 – مقياس نقشه :‌نقشه ها را در اندازه هاي مختلف تهيه مي كنند. ميزان كوچك شدن نقشه را نسبت به اندازه واقعي در مقياس نقشه مي گويند. مثلا فرض كنيد طول جاده اي بين در شهر كه در واقع 20 كيلومتر است. روي نقشه اي 20 سانتي متر شده است. اين نقشه نشان مي دهد كه همه طول ها به نسبت صدهزار بار كوچك شده است و در اين حالت مقياس آن به صورت 000/100/1 نشان داده مي شود. (مقياس كسري) در نقشه اي با مقياس 000/50/1 طول روي يك سانتي متر باشد در روي زمين 50000 سانتي متر با 500 متر خواهد بود. گاهي در كنار نقشه خطوط تيره روشني به شكل خط كش مي بينيم كه اعدادي را بالاي آن نوشته اند. اين ها مقياس خطي يا ترسيمي اند، استفاده از مقياس هاي خطي در خواندن نقشه بسيار آسان است، با استفاده از مقياس نقشه، مي توانيم فاصله ها را اندازه بگيريم و اندازه ي واقعي آن ها را محاسبه كنيم.
در مقياس كسري هر چه عدد مخرج كسر بزرگتر باشد، آن كسر كوچك تر است. مثلاً مقياس 50000/1 از 5000/1 كوچك تر است در نقشه هايي با مقياس كوچكتر، عوارض طبيعي مانند درياچه و رود يا عوارض انساني مانند ساختمان ها و جاده ها خيلي كوچك مي شوند و به همين دليل ، نمي توان جزئيات (مانند كوچه ها را ... ) بطور مشخص ديد. در عوض روي چنين نقشه هايي ، مساحت بيشتري از يك سرزمين را مي توان مشاهده كرد. در نقشه هاي بزرگ مقياس، مانند 100/1 و 1000/1 عوارض بزرگتر نشان داده مي شوند اما مساحت كمتري به نمايش در مي آيند.
اين حالت شبيه موقعي است كه شما با يك هواپيما در بالاي يك شهر يا سرزمين پرواز مي كنيد، هر چه فاصله ي هواپيماي شما از زمين بيشتر شود مساحت بيشتري را مي بيند ولي در عوض ، جزئيات و اجسام كوچك روي زمين را نمي توانيد مشاهده كنيد. برعكس اگر هواپيماي شما در ارتفاع كم پرواز كند جزئيات را بهتر مي توانيد ببينيد ولي مساحت كمي را مي توانيد مشاهده كنيد.

فعاليت 2 -2 ص 12 – درس دوم
1 – مقياس را تعريف كنيد؟

كوچك يا بزرگ بودن نقشه را نسبت به اندازه واقعي، مقايس نقشه مي گويند ، با استفاده از مقياس نقشه مي توانيم فاصله ها را اندازه بگيريم و اندازه واقعي آنها را محاسبه كنيم.

2 – رودي كه عرض آن 100 متر است، بر روي نقشه با عرض 10 سانتي متر ديده مي شود، مقياس اين نقشه چه قدر است؟

 

10000cm	10cm
x	1

 

x برابر است با 1000 ومقياس نقشه 1000/1

3- براي خواندن نقشه به چه مواردي بايد توجه كرد؟

1 – توجيه نقشه
2 – استفاده از راهنماي نقشه
3 – مقياس نقشه

4 – منظور از «توجيه نقشه» چيست؟

نقشه را بايد طوري در مقابل خود قرار دهيم كه جهت آن درست باشد يعني كج يا وارونه نباشد، هنگام استفاده از نقشه شمال آن با جهت ايستادن، منطبق باشد.

5 – در يك روستا دو نقشه متفاوت 5000/1 و500000/1 1 تهيه شده است. كدام يك از اين دو مقياس بزرگتر است؟ در كدام نقشه ، مساحت بيشتري ديده مي شود؟ در كدام نقشه ، جزئيات را به صورت دقيق تري مي توان ديد؟

5000/1 بزرگتر است.
در مقياس 500000/1 مساحت بيشتر ديده مي شود و در مقياس 5000/1 جزئيات را به صورت دقيق تري مي توان ديد.

درس سوم : آيا وسايل ديگري براي مطالعه جغرافيا وجود دارد؟

به غير از كره جغرافيايي و نقشه كه اساسي ترين وسايل آموزش جغرافيا هستند، ابزار و وسايل ديگري نيز به يادگيري جغرافيا كمك مي كنند. اين وسايل عبارتند از عكس جغرافيايي، فرهنگ جغرافيايي‌، مدل هاي جغرافيايي ، نمودار و جدول هاي جغرافيايي و ...

عكس هاي جغرافيايي چه نوع عكس هايي هستند؟
براي آموختن جغرافيا از انواع عكس ها مي توان استفاده كرد، از جمله عكس هاي معمولي كه از مناظر طبيعي شهرها، خانه ها وفعاليت هاي انساني گرفته مي شود و با دقت در آن ها مي توان اطلاعات جالبي بدست آورد. عكس هاي هوايي كه براي تهيه نقشه هاي جغرافيايي از آن ها استفاده مي شود و عكس هاي ماهواره اي كه ماهواره ها آن ها را تهيه و به زمين مخابره مي كنند. اين عكس ها اطلاعات بسيار مفيد و جديدي را از سطح كره زمين يا پراكندگي ابرها از جو زمين در اختيار ما قرار مي دهند. جغرافي دانان با استفاده از اين عكس ها، وقوع طوفان هاي مهيب را پيش بيني كرده و آتش سوزي در جنگل هاي دور افتاده را مشاهده مي كنند و به اين ترتيب از تغييرات مطلع مي شوند و هنگام بروز حوادث طبيعي ، جان انسانهاي زيادي را نجات مي دهند.

فرهنگ هاي جغرافيايي :

 

در جغرافيا، اسامي و اصطلاحات زيادي بكار مي رود كه براي آموختن آن ها از كتاب هاي خاصي استفاده مي كنند. به اين گونه كتاب ها فرهنگ اصطلاحات جغرافيايي، يا دايرة المعارف جغرافيايي مي گويند. گاهي اين فرهنگ ها با تصاوير و نقشه هاي مختلفي همراه است كه در اين صورت ، آن ها را فرهنگ نامه هاي مصور جغرافيايي مي نامند.

مدل هاي جغرافيايي :

 

از جمله وسايل ديگري كه براي آموختن جغرافيا كمك مي كنند. مدل هاي جغرافيايي اند. مدلهاي جغرافيايي انواع مختلفي دارند كه در سال هاي بالاتر با آن آشنا مي شويد. گاهي يك بخش از محيط طبيعي را در آزمايشگاه در ابعاد كوچكي مشابه سازي مي كنند و پديده هاي جغرافيايي را در مقياس كوچك بر روي آن آزمايش مي كنند. به چنين ابزاري كه فهم موضوعات جغرافيايي را براي ما آسان مي كنند. مدل جغرافيايي مي گويند. يكي از معروف ترين مدل در آموزش جغرافيا «ميزشن» است كه با استفاده از مواد ساده اي مانند شن، ماسه ، خاك يا خاك اره مي توان شکل ساده اي از طبيعت را ساخت و آزمايش هاي مختلفي با آن انجام داد.

نمودارها و جدول هاي جغرافيايي :

 

نمودارها و جدول ها : نيز از وسايلي هستند كه درجغرافيا براي نمايش يا مقايسه بكار مي روند كار اصلي نمودارها و جدول هاي جغرافيايي ، نمايش ساده ي اطلاعات جغرافيايي است. بطوريكه با يك نگاه مي توان مطالب زيادي از آنها را بدست آورد. نمودارها انواع مختلفي دارند از جمله نمودار تصويري، ستوني ، دايره اي و منحني اطلاعات و جغرافيايي درجدول ها دسته بندي مي شوند. گاهي پس از تكميل اطلاعات يك جدول، براي مقايسه با جدول هاي ديگر از آن ها ، نمودارهاي جديدي ترسيم مي كنند

رايانه :

امروزه برنامه ها يا نرم افزارهاي جغرافيايي بسيار متنوعي توليد شده است كه حتي كودكان نيز به راحتي از آن ها استفاده كنند. نقشه ها و اطلس هاي رايانه اي نيز وجود دارند كه با استفاده از امكانات رايانه اي به راحتي مي توان آن ها را اصلاح كرد و اطلاعات جديد را به جاي اطلاعات قبلي روي آن ها نمايش داد.

مشاهده مستقيم :

همه ي وسايلي كه به آن ها اشاره كرديم. واسطه هايي براي يادگيري جغرافيا هستند، در واقع آن ها ، به شكل غيرمستقيم اطلاعات جغرافيايي را براي مطالعه فراهم مي آورند اما دانش جغرافيا بيش از هر دانش ديگري به مشاهده مستقيم نياز دارد. جغرافي دانان تنها در صورتي مي توانند اطلاعات جديد جغرافيايي توليد كنند كه محيط و پديده هاي جغرافيايي را مشاهده كرده باشند. به همين دليل درس جغرافيا همواره با فعاليت هاي ميداني «بازديد هاي علمي» همراه بوده است.

سؤالات درس 3
1 – چند نمونه از وسايلي كه در مطالعه جغرافيا مورد استفاده قرار مي گيرند را نام ببريد.

كره جغرافيايي ، نقشه ، عكس و فرهنگ جغرافيايي، مدل هاي جغرافيايي، نمودار و جدول هاي جغرافيايي،برنامه هاي رايانه اي جغرافيايي

2 – عكس هاي جغرافيايي چه فوايدي دارند؟
جغرافي دانان با استفاده از اين عكس ها وقوع طوفان هاي مهيب را پيش بيني و آتش سوزي درجنگل هاي دور افتاده را مشاهده مي كنند و به اين ترتيب از تغييرات مطلع مي شوند و هنگام بروز حوادث طبيعي جان انسانهاي زيادي را نجات مي دهند

3 – نقش مشاهده ي مستقيم را در دانش جغرافيا توضيح دهيد.

دانش جغرافيا بيش از هر دانش ديگري ديگري به مشاهده مستقيم نياز دارد. جغرافي دانان تنها در صورتي مي توانند اطلاعات جديد جغرافيايي توليد كنند كه محيط و پديده هاي اجتماعي و جغرافيايي را مشاهده كرده باشند. به همين دليل درس جغرافيا دليل درس جغرافيا همواره با فعاليت هاي ميداني يا بازديدهاي علمي همراه بوده است.

4 – نمودارها و جدول ها به چه منظور بكار مي روند و كار اصلي آنها چيست؟
نمودارها و جدولها از وسايلي هستند كه درجغرافيا براي نمايش يا مقايسه به كار مي روند. كار اصلي آنها نمايش ساده ي اطلاعات جغرافيايي است بطوريكه با يك نگاه مي توان مطالب زيادي را از آنها بدست آورد.

 

 

درس چهارم : درباره ناهمواريها چه مي دانيد؟
درس پنجم :‌ناهمواريها چند نوع اند ؟
درس ششم – چين خوردگيها چند نوعند؟

آيا تاكنون اصطلاح ناهمواري را شنيده ايد؟ به كوهها، دشت ها، دره ها ، جلگه ها ، تپه ها و پديده هاي ديگري مثل آن ها كه در روي زمين قرار گرفته اند، ناهمواري مي گويند. به همه پستي ها و بلندي هايي كه در سطح زمين ديده مي شوند ناهمواري مي گويند.
چرا ناهمواريها را مطالعه مي كنيم؟
مطالعه ي ناهمواريها يعني چگونگي پيدايش آن ها و تحولاتي كه از گذشته تاكنون داشته اند و شكلي كه در آينده پيدا مي كنند بر عهده ي «پيكره شناسان زمين» است. پيكر شناسان زمين، ناهمواريها را دسته بندي كرده و عوامل پيدايش هر يك را مشخص مي كنند و مورد مطالعه قرار مي دهند. آنان هم چنين به تغييرات ناهمواريها توجه مي كنند. ناهمواريها همواره به شكل ثابتي نيستند. عوامل تغيير دهنده ي چهره ي زمين ،آرام آرام يا به سرعت شكل ناهمواريها را تغيير مي دهند. پيكرشناسان زمين سعي مي كنند با شناسايي تحولات ناهمواريها ، آينده ي آن ها را پيش بيني كنند. مطالعه ناهمواريها به ما كمك مي كند تا محيط طبيعي زندگي خود را بهتر بشناسيم و از آن بهتر و عاقلانه تر بهره ببريم.

كوهستان ها :

 

به شكل فوق نگاه كنيد. اين يك نقشه جهان نماست كه ويژه گي هاي طبيعي كره زمين را نشان مي دهد. در راهنماي اين نقشه دقت كنيد. در اين نقشه در روي خشكي ها كدام رنگ بيشتر ديده مي شود؟ نام رشته كوههاي مرتفعي را كه در روي اين نقشه نوشته شده است. بخوانيد.
راستي آيا هيچ گاه از خود پرسيده ايد که کوه هاي زيبا و سر به فلک کشيده چگونه به وجود آمده اند؟ چرا بعضي از آنها بسيار بلندند در حالي که برخي ديگر ارتفاع کمتري دارند؟ آيا همه کوه ها در يک زمان به وجود آمده اند.

 

سؤالات درس 4 :
1 – ناهمواريها را تعريف كنيد.

به همه پستي ها و بلنديهايي كه در سطح زمين ديده مي شوند ناهمواري مي گويند.

2 – وظيفه پيكر شناسان زمين چيست؟

مطالعه ناهمواريها ، يعني چگونگي پيدايش آنها و تحولاتي كه از گذشته تاكنون داشته اند و شكلي كه در آينده پيدا مي كنند برعهده پيكر شناسان زمين است. پيكرشناسان زمين، ناهمواريها را دسته بندي كرده و عوامل پيدايش هر يك را مشخص مي كنند و مورد مطالعه قرار مي دهند، انان هم چنين به تغيير ناهمواريها توجه مي كنند و با شناسايي تحولات ناهمواريها، آينده آنها را پيش بيني مي كنند.

3 – مطالعه ناهمواريها چه فايده اي دارد؟

مطالعه ي ناهمواريها به ما كمك مي كند تا محيط طبيعي زندگي خود را بهتر بشناسسيم و از آن بهتر و عاقلانه تر بهره ببريم.

درس پنجم :‌ناهمواريها چگونه تغيير مي کنند ؟

 

تغيير شكل ناهمواريها :‌الف – كوهستان ها :
در نواحي كوهستان ها ، عواملي چون يخچال ها، باد ، باران، آب هاي جاري و تغييرات دما چهره ي كوهستان را تغيير مي دهند. مواد حاصل از تخريب كوهستان ها ، به شكل تخته سنگ ها، قطعه سنگ ها، قطعه سنگ ها، پاره سنگ ها، دانه هاي شن و ماسه به حركت در مي آيند. اين مواد به وسيله آب ، باد يا فروريختن از بالا به پايين دامنه ها منتقل مي شوند و در نقاط ديگري برجاي مي مانند.
ب : سواحل : در نواحي ساحلي . ناهمواريها با سرعت بيشتري تغيير شكل مي دهند. در بسياري از اين نواحي، ميزان بارندگي بيشتر از نواحي دور از درياست. باران و آب هاي ناشي از آن شكل ناهمواريهاي ساحلي را تغيير مي دهد.
هم چنين امواج دريا به ساحل برخورد كرده و ناهمواريهاي ساحلي را تخريب مي كنند و مواد آن را با خود به دريا مي برند. باد نيز در ساحل ، ماسه ها را جا به جا مي كند و شكل ناهمواريهاي ساحلي را تغيير مي دهد.
در نواحي ساحلي ، طوفان هاي دريايي بسيار شديد رخ مي دهد كه ممكن است طي چند ساعت ، ناهمواريها را فرسوده كند و چهره جديدي به ساحل بدهد.
پ – در بيابان ها :
در بيابان ها ، تفاوت دما سبب وزش بادهاي نسبتاً شديد مي شود. اين بادها، شن و ماسه هاي بيابان را جابه جا مي كنند و آن ها را به صخره ها و سنگ ها مي كوبند و هم چون سمباده ، سنگ ها و صخره ها را صيقل مي دهند. باد ماسه هاي بيابان را به شكل انواع تپه هاي ماسه اي در جايي انباشته مي كند و پيوسته با وزش خود، شكل تازه اي به آنها مي دهد. هم چنين تفاوت دماي شب و روز در نواحي بياباني زياد است. در بيابان ها، در طول شب به علت كمبود ابر در آسمان گرماي زمين به سرعت به آسمان منتقل شده و هوا سرد مي شود اما در طول روز خورشيد به بيابان مي تابد و آن را بسيار گرم مي كند. اين گرمي و سردي هوا در نواحي بياباني پيوسته ادامه دارد و سبب تخريب سنگ ها بر اثر انبساط و انقباض مي شود.

آيا انسان هم مي تواند ناهمواريها را تغيير دهد؟

 

انسان با استفاده از ماشين آلات سنگين راه سازي و ساختماني و بهره گيري از مواد منفجره، ناهمواريها از بين مي برد و ناهمواريهاي تازه اي مي سازد.
تغييردادن ناهمواريها توسط انسان با هدف بهره برداري از منابع سطحي يا زيرزميني انجام مي شود، استخراج زغال سنگ ، نفت ، نمك و سنگ هاي معدني ارزشمند (سنگ آهن، مس و مانند آن ها) سبب تغيير شكل ظاهري زمين مي شود. احداث تونل و جاده در نواحي پست و بلند نيز نيازمند تخريب نواحي مرتفع و پركردن نواحي پست است. انسان براي احداث شهرها هم بايد زمين ها را هموار كند واين امر، از راه تغيير شكل ناهمواريها ميسر مي شود. بطور كلي ، انسان با نيروي انديشه ي خود و با استفاده از ابزارهاي گوناگون، سطح زمين را در دراز مدت و كوتاه مدت تغيير مي دهد.
تغيير دادن مسير رودها، ايجاد نهرهاي جديد، احداث سد بر روي رودها، ساختن ديوارهاي ساحلي براي مقابله با امواج دريا و حتي ساختن جزاير يا از يغ بردن آن ها از جمله ي ديگراقدامات انسان است كه باعث تغييراتي در شكل ظاهري زمين مي شود.

سوالات درس 5
1 – تغيير شكل ناهمواريها در كوهستان تحت تأثير چه عواملي ايجاد مي شود؟

در نواحي كوهستاني، عواملي چون يخچال ها، باد، باران، آب هاي جاري و تغييرات دما چهره ي كوهستان ها را تغيير مي دهند.

2 – تغيير شكل ناهمواريها در نواحي ساحلي بيشتر است يا نواحي دور از دريا؟چرا؟

در نواحي ساحلي – زيرا در بسياري از اين نواحي، ميزان بارندگي بيشتر از نواحي دور از درياست. باران آب هاي ناشي از آن، شكل ناهمواريهاي ساحلي را تغيير مي دهد . همچنين امواج دريا به ساحل برخورد مي كنند و ناهمواريهاي ساحلي را تخريب كرده و مواد آن را با خود به دريا مي برند. باد نيز در ساحل ماسه ها را جابه جا مي كند و شكل ناهمواريهاي ساحلي را تغيير مي دهد. در نواحي ساحلي طوفان هاي دريايي بسيار قوي رخ مي دهد كه ممكن است طي چند ساعت ناهمواريها را فرسوده كند و چهره جديدي به ساحل بدهد.

3 – هدف انسان از تغيير دادن ناهمواريها چيست؟

بهره برداري از منابع سطحي يا زير زميني

درس ششم – چين خوردگيها چند نوع اند؟

 

رودها مواد تشكيل دهنده سطح زمين را تخريب مي كنند و آن ها را با خود حمل كرده و در نهايت به درياها و اقيانوس ها مي برند. اين مواد كه به آنها رسوب مي گويند. در دريا ته نشين مي شوند. به اين عمل رسوب گذاري گفته مي شود. در عمل تخريب ناهمواريهاي سطح زمين «حمل مواد حاصل از آن» و در بر جاي گذاشتن آنها در مناطق ديگر فرسايش نام دارد. البته فرسايش تنها توسط آب انجام نمي شود و عواملي چون باد، امواج دريا و يخچال ها فرسايش ايجاد مي كند و چهره زمين را تغيير مي دهند. بر اثر برجاي ماندن مواد رسوبي در درياها ، لايه هاي رسوبي طي ميليون ها سال بر روي يكديگر انباشته مي شوند. ممكن است حركات زمين بعدها، آرام آرام لايه هاي رسوبي را خميده كند و به طرف بالا حركت دهد. بعد از گذشت مدت زماني بسيار زياد، لايه هاي رسوبي خمير شده از درياها سردر مي آورند و به شكل چين خوردگيها در سطح زمين ظاهر مي شوند چين خوردگي هاي هيماليا ، زاگرس و البرز به همين ترتيب بوجود آمده اند. فشاري كه به لايه هاي رسوبي وارد مي شود ممكن است از جهات مختلفي باشد.
به خميدگي يا چين خوردگي به سمت بالا تاقديس و به خميدگي يا چين خوردگي به سمت پائين ناوديس مي گويند.
اگر از پهلو به چين خوردگيها نگاه كنيم، آن ها را مانند شكل 8 مي بينيم ، چين خوردگي ها همواره به شكل اوليه خود نمي مانند. باران و برف، باد ، يخ و تغيير دما (شكل 8 ص 31) سبب تخريب آنها مي شود مواد حاصل از تخريب چين خوردگيها (كوه ها ) به درياها و اقيانوس ها حمل و در آن جا ته نشين مي شوند و اين چرخه ، ادامه پيدا مي كند اما نه در مدتي كوتاه ، بلكه طي ميليون ها سال ، شناسايي شكل اوليه ي چين خوردگي دشوار است.

 

سؤالات درس 6 :
1 – رسوب گذاري را تعريف كنيد؟

رودها مواد تشكيل دهنده ي سطح زمين را تخريب مي كنند و آنها را با خود حمل كرده و در نهايت به درياها و اقيانوس ها مي برند به اين مواد كه به آنها رسوب مي گويند، در ته دريا ته نشين مي شوند به اين عمل رسوب گذاري گفته مي شود.

 

2 – فرسايش را تعريف كنيد.

عمل تخريب ناهمواريهاي سطح زمين، حمل مواد حاصل از آن و بر جاي گذاشتن آنها در مناطق ديگر فرسايش نام دارد.

 

3 - «تاقديس» و «ناوديس» را تعريف كنيد؟

به خميدگي يا چين خوردگي به سمت بالا تاقديس و به خميدگي يا چين خوردگي به سمت پايين ناوديس مي گويند.

4 – چين خوردگي مايل و چين خوردگي خوابيده را تعريف كنيد؟
اگر فشار نيروهاي دروني زمين قوي باشد يا اگر طبقات رسوبي نرمي كمتري داشته باشند چين ها در جهتي كه به آنها فشار وارد مي شود خميدگي پيدا مي كنند اينها را چين هاي مايل مي گويند ومحور اين چين ها عمودي نيست بلكه خميدگي نام دارد.
هنگامي كه فشاردروني زمين بسياز قوي باشد يا وقتي كه چين ها به مانع برخورد كنند بر روي هم قرار مي گيرند حتي مي شكنند، اينها را چين هاي خوابيده مي نامند.

5 – گسل چيست؟
گاهي به دليل حركت عمودي، و فشار داخلي بر رسوبات سخت ، شكستگي ايجاد مي شود. در طبيعت به اين نوع شكستگي ها كه با اختلاف ارتفاع لايه هاي رسوبي همراه است گسل مي گويند.

 

درس هفتم : كوهستان هاچگونه به وجود آمده اند؟

 

چين خوردگي : بعضي از كوهستان ها از چين خوردگي لايه هاي رسوبي انباشته شده در بستر درياها بوجود مي آيند. كوههاي زاگرس و البرز در كشور ما به اين ترتيب ايجاد شده اند.
آتش فشان: برخي از كوهها به علت بيرون ريختن مواد مذاب درون زمين (ماگما) ايجاد شده اند. اين مواد از طريق درزها و شكاف هايي كه در پوسته ي زمين وجود دارد، خود را به روي زمين مي رسانند. كوه دماوند در رشته كوه البرز به اين ترتيب بوجود آمده است.
شكست در زمين : گفتيم كه گاهي قطعاتي از پوسته زمين دچار شكستگي هاي بزرگ و كوچكي مي شود كه به آن ها گسل مي گويند. بالا آمدن بخشي از زمين در امتداد اين گسل ها سبب پيدايش كوه مي شود. بعضي از كوه هاي شرق آفريقا اينگونه ايجاد شده اند.
بالا آمدن مواد مذاب : مواد مذاب (ماگما) همواره به سطح زمين نمي رسند بعضي از آنها به زير لايه هاي زمين نفوذ مي كنند و لايه ها را بالا مي آورند. بعدها ممكن است لايه هاي رسوبي بر اثر فرسايش از بين بروند و مواد سخت بصورت يك كوه ظاهر شوند. شير كوه در يزد و الوند در همدان اين گونه ايجاد شده اند.
البته هيچ يك از كوهستان ها همواره به شكل اوليه باقي نمي مانند و فرسايش به آن ها چهره ي جديدي مي دهد.

آيا پوسته ي زمين حركت مي كند؟

به قسمت خارجي زمين پوسته مي گويند. پوسته ي زمين در روي خشكي ها، پوشيده از خاك و سنگ است. اين پوسته يكپارچه و كاملاً به هم پيوسته نيست. و از چندين قطعه يا صفحه ساخته شده است.
صفحات پوسته زمين همواره ثابت نيستند و حركت مي كنند. تشت آبي را در نظر بگيريد كه چند قطعه چوب به اشكال نامنظم بر سطح آب افتاده باشد. با حركت آب قطعه چوب ها به حركت در مي آيند. به هم مي خورند و يا از هم دور مي شوند. صفحات پوسته ي زمين هم مانند قطعه چوب ها بر روي مواد مذاب درون زمين شناورند و با سرعت چند سانتي متر در سال حركت مي كنند. در جايي كه صفحات به هم برخورد مي كنند رشته كوه هايي بوجود مي آيند. كوه هاي زاگرس بر اثر نزديك شدن صفحات پوسته زمين ايجاد شده اند. هم چنين در جاهايي كه دو صفحه از هم دور مي شوند، مواد مذاب از درون زمين بالا مي آيند و رشته كوه هايي را در بستر اقيانوس ها ايجاد مي كنند.

سؤالات بخش 7 :
1 – كدام كوههاي كشور ما بر اثر چين خوردن لايه هاي رسوبي انباشته شده در بستر دريا بوجود آمده اند؟

زاگرس – البرز

2 – كدام كوه كشورمان به علت بيرون ريختن مواد مذاب ايجاد شده است؟

البرز

 

3 – علت پيدايش شيركوه و الوند كدام است ؟

بالا زدگي ، يعني مواد مذاب همواره به سطح زمين نمي رسند و برخي از آنها به زير لايه هاي زمين نفوذ مي كنند و لايه ها را بالا مي آورند.

 

4 – پوسته چيست؟

به قسمت خارجي زمين پوسته مي گويند.

 

5 – رشته كوه هاي زير چگونه بوجود آمده اند؟

الف ) البرز
ب ) كوه هاي شرق آفريقا
الف : از چين خوردگي لايه هاي رسوبي انباشته شده در بستر درياها
ب : بالا آمدن بخشي از زمين در امتداد گسل ها

6 – رشته كوه هاي بستر اقيانوس ها چگونه به وجود مي آيند؟

در جاهايي كه دو صفحه از هم دور مي شوند، مواد مذاب از درون زمين بالا مي آيند و رشته كوه هايي را در بستر اقيانوس ها ايجاد مي كنند.

 

 

 

درس هشتم : آيا آتش فشان ها ناهمواريهاي جديد ايجاد مي كنند؟

مواد مذاب درون زمين (ماگما) درجست و جوي راهي هستند كه خود را به سطح زمين برسانند. گسل ها كه شكستگي هاي پوسته زمين اند. بهترين جا براي خروج اين مواد از درون زمين هستند و گدازه ها از طريق خود را به روي زمين مي رسانند. بر اثر انباشته شدن و سرد شدن تدريجي اين مواد بر روي زمين كوه هاي آتش فشاني بوجود مي آيند. موادي كه از آتش فشان در سطح زمين جاري مي شوند و به گدازه يا روانه موسومند. گدازه ها در سطح زمين جاري شده و بر سر راه خود همه چيز را مي سوزانند. از دهانه آتش فشان هاي فعال، بمب هاي آتش فشاني، خاكستر و ابرهاي غليظ گوگردي همراه با بخار آب خارج مي شود. اين مواد با سرو صداي زيادي به بيرون پرتاب مي گردند.
بعضي از آتش فشان ها، اكنون فعاليتي ندارند. فقط بعضي پديده ها كه در اطراف آن ها اتفاق مي افتد، نشان دهنده ي فعاليت هاي درون زمين است ، مثل چشمه هاي آب گرم (كه در پيرامون دما زياد است) يا بخارهاي گوگردي اندكي كه از دهانه و منافذ كناره هاي آن خارج مي شود. (مثل تفتان) به اين گونه آتش فشان ها غيرفعال مي گويند. ممكن است از بستر دريا يا اقيانوس بر اثر فوران گدازه ها از درون زمين و بيرون ريختن آن ها بر سطح آب درياها يا اقيانوس ها درمدت كوتاهي يك جزيره بوجود مي آيد. جزيره سورتزي در اقيانوس اطلس در جنوب جزيره ايسلند در مدتي كوتاه بر اثر فوران آتش نشان بوجود آمد. ممكن است بعدها بر اثر انفجار يك دهانه ي آتش فشان كه به شكل جزيره است، در مدت كوتاهي جزيره نابود شود.

فعاليت 1 -8
1 – مخروط هاي كوچكي كه در كناره هاي آتش فشان ها فعاليت مي كنند؟ چه نام دارند؟

مخروط جانبي ، مخروط سنگ ، خاكستر و روانه ها

2 – در يك آتش فشان مواد مذاب به چند صورت در بين لايه ها قرار مي گيرند. آن ها را نام ببريد.

لايه هاي متقاطع – لايه هاي موازي

3 – اگر توده اي از مواد مذاب در زير لايه هاي زمين انباشته شود، و پس از سرد شدن به شكل توده اي وسيع درآيد كه راهي به خارج ندارد، چه ناميده مي شود؟

باتوليت

4 – روانه چيست؟

موادي كه از آتشفشان در سطح زمين جاري مي شوند به گدازه يا روانه موسومند

5 – چه پديده هايي در كنار آتشفشان غيرفعال رخ مي دهند؟

چشمه هاي آب گرم، بخارهاي گوگردي و منافذ كناره ي آن خارج مي شود.

6 – طرز تشكيل يك جزيره آتشفشاني را با ذكر يك مثال شرح دهيد؟

ممكن است در بستر دريا يا اقيانوس بر اثر فوران گدازه ها از درون زمين و بيرون ريختن آنها بر سطح آب درياها، يا اقيانوس ها در مدت كوتاهي يك جزيره بوجود آيد. جزيره سورتزي در اقيانوس اطلس در مدت كوتاهي يك جزيره بوجود آيد. جزيره سورتزي در اقيانوس اطلس در مدتي كوتاه بر اثر فوران آتشفشان بوجود آمد.

 

 

درس نهم : چرا زمين مي لرزد؟

بر اثر آزاد شدن انرژيهاي درون زمين، زمين لرزه ايجاد مي شود. آزاد شدن انرژي معمولاً در امتداد نقاط يا خطوط ضعيف موجود در پوسته ي زمين انجام مي گيرد. (مثل گسل ها و شكست ها) بيشترين زلزله ها در مناطقي اتفاق مي افتد كه در كناره هاي صفحات پوسته زمين قرار گرفته اند.
بيشتر آتش فشان ها در امتداد كناره هاي صفحات پوسته زمين قرار دارند. زمين لرزه در مدتي كوتاه سطح زمين را بالا و پائين مي برد و آن را مي شكند يا شكاف هايي در آن ايجاد مي كند . موقع زمين لرزه در نواحي پر جمعيت جهان و كشور ما. ايران، سبب خرابي شهرها و روستاها مي شود و جان و مال انسان ها را به خطر مي اندازد.
در كشور ماو بسياري از ديگر نقاط جهان هر سال زلزله هايي اتفاق مي افتد. بعضي از اين زلزله ها شديد و برخي ضعيف ترند. البته ما فقط زلزله هاي قوي تر را احساس مي كنيم زلزله هاي ضعيف تر از زلزله هاي ضعيف تر از زلزله نگارها ثبت مي كنند و محل وقوع آن را مشخص مي نمايند.
زلزله ها در سطح زمين تغييراتي ايجاد مي كنند. از جمله : 1 – باعث شكاف خوردن زمين مي شوند.
2 – مواد ي روي دامنه ي كوه ها را به حركت در مي آورند و در پاي كوه انباشته مي كنند.
3 – در نواحي شهري و روستايي، پل ها را تخريب مي كنند و خانه ها را در هم مي كوبند.
براي جلوگيري از خرابي زلزله ها در شهرها و روستاها بايد ساختمان ها را طوري بسازند كه در برابر زلزله مقاوم باشند.

سؤالات بخش 9 :

بر اثر آزاد شدن انرژيهاي درون زمين، زمين لرزه ايجاد مي شود آزاد شدن انرژي معمولاً در امتداد نقاط و يا خطوط ضعيف موجود در پوسته ي زمين انجام مي گيرد و مثل گسل ها (شكست ها) بيشترين زلزله ها در مناطقي اتفاق مي افتد كه در كناره هاي صفحات پوسته زمين قرار گرفته اند. بيشترآتش فشان ها در امتداد كناره هاي صفحات پوسته زمين قرار دارند.

2 – در كدام مناطق ايران، زلزله بيشتر به وقوع مي پيوندد؟

جنوب در كناره هاي خليج فارس ، شمال ، شمال شرقي ، جنوب غربي و شمال غربي و بطور كلي در همه جاي ايران احتمال وقوع زلزله زياد است زيرا در كمربند زلزله واقع شده است.

3 – زمين لرزه ها در سطح زمين چه تغييراتي ايجاد مي كنند؟

1 – باعث شكاف خوردن زمين مي شوند
2 – مواد روي دامنه كوه ها را به حركت در مي آورند و در پاي كوه انباشته مي كنند
3 – در نواحي شهري و روستايي پل ها را تخريب مي كنند و خانه ها را در هم مي كوبند.

درس دهم : آب ها در روي زمين چه مي كنند؟

به دنبال بارش باران يا ذوب شدن برف ها و يخ ها ، آب ها در سطح زمين به حركت در مي آيند. آيا تا کنون فکر کرده ايد که اي ن آبها به کجا مي روند و جه تغييري در سطح زمين ايجاد مي کنند.

حركت آب ها در ناهمواريها:

اگر توده اي خاك و ماسه در اختيار داريد، مي توانيد با آن آزمايشي را انجام دهيد كه به شما نشان دهد آب ها در روي زمين چه مي كنند. ابتدا توده ي خاك و ماسه را به شكل تپه ها و كوه هايي در آوريد كه در كنار آن ها دره ها و پستي ها و بلندي هايي وجود داشته باشد (ناهمواري ها) با آب پاش، آرام آرام روي همه قسمتهاي مختلف خاك و ماسه آب بريزيد. ملاحظه مي كنيد كه آب به شكل رود بر سطح ناهمواريهايي كه شما در توده هاي ماسه ايجاد كرده ايد. جاري مي شود. در طبيعت نيز تقريباً چنين كاري انجام مي شود.
به آب هايي كه به اين شكل بر روي سطح زمين جريان مي يابند. آب هاي جاري گويند. آزمايش را ادامه دهيد و دقت كنيد مي بينيد كه مقداري از آب هم به درون توده خاك وماسه نفوذ مي كند . در طبيعت به اين آب ها آب هاي فرو رو گويند . اين آب ها در زير ناهمواريها، سفره هاي آب زير زميني ،‌(آبخوان) را تشكيل مي دهد. سرعت حركت آب بر روي ناهمواريهاي پرشيب بسيار سريع تر بوده و در دامنه هاي كم شيب به آرامي حركت مي كنند. از به هم پيوستن جويبارها و رودها تشكيل مي شوند. ممكن است آب هاي جاري در داخل چاله هايي در درون زمين جمع شوند و درياچه ايجاد مي كنند. درياچه مازندران وسيع ترين درياچه ي روي زمين است. درياچه ها ذخاير خوبي براي تأمين آب نواحي مجاور خود هستند و از آن ها براي ورزش هاي آبي، قايق راني و ماهي گيري استفاده مي كنند.

آب هاي زير زميني :

ميزان نفوذپذيري آب در زمين به جنس زمين و شيب آن بستگي دارد. آب ها به درون خاك ماسه اي نسبت به خاك هاي رسي بهتر نفوذ مي كنند. به علت جاذبه زمين آب ها به آرامي در دل خاك نفوذ مي كنند تا به يك سطح نفوذ ناپذير برسند. در اين حالت يك سفره ي آب زيرزميني در زير ناهمواري ها تشكيل مي شود. در زمين هاي كم شيب آب بيشتر نفوذ مي كند يا پرشيب ؟

سؤالات بخش دهم :
1 – آب هاي جاري را تعريف كنيد؟

به آب هايي كه بر روي سطح زمين جاري مي شوند آب هاي جاري مي گويند.

2 – آب هاي فرو رو چيست؟

مقداري از آب هاي درون زمين به درون نفوذ كرده و زير ناهماريها، سفره آب هاي زيرزميني (آبخوان) را تشكيل مي دهد كه به آنها آب هاي فرو رو مي گويند.

3 – درياچه چگونه ايجاد مي شود؟

از به هم پيوستن جويبارها رودها تشكيل مي شوند. ممكن است آب هاي جاري در داخل چاله هايي در روي زمين جمع شوند و درياچه ايجاد مي كنند.

4 – وسيع ترين درياچه روي زمين چه نام دارد؟

درياچه مازندران

5 – از درياچه چه استفاده هايي مي شود؟

درياچه ها ذخاير خوبي براي تأمين آب نواحي مجاور خود هستند و از آنها براي ورزشهاي آبي، قايق راني و ماهيگيري استفاده مي كنند.

6 – ميزان نفوذ ناپذيري آب به چه عواملي بستگي دارد؟

ميزان نفوذ پذيري آب در زمين به جنس زمين و شيب آن بستگي دارد

7 – سفره هاي آب زيرزميني چگونه تشكيل مي شود؟

به علت جاذبه زمين‌، آب ها به آرامي در دل خاك نفوذ مي كند تا به يك سطح نفوذ ناپذير برسند در اين حالت يك سفره آب زيرزميني در زير ناهمواريها تشكيل مي شود.

8 – در زمين هاي كم شيب آب بيشتر نفوذ مي كند يا پر شيب ؟

سرعت حركت آب بر روي ناهمواري هاي پرشيب بسيار سريعتر بوده بنابراين در زمين هاي پر شيب آب كمتر نفوذ مي كند.

 

درس يازدهم : از رودها چه مي دانيد؟

از به هم پيوستن جويبارها بوجود مي آيد. وسعت طول يك رود ممكن است بسيار زياد يا كم باشد. رودها و جويبارها ممكن است بصورت فصلي يا دائمي باشند رودهاي فصلي از ريزش باران ذوب تدريجي برف دربهار به وجود مي آيند. اگر باران نبارد يا ذخيره ي برف در كوهستان ها تمام شود ، رودهاي فصلي خشك شده و جريان آب ها در آنها قطع مي شود.
رودهاي دائمي از آب هاي زيرزميني (چشمه ها) يا ذوب شدن برف ها حاصل مي شوند. اگر برف ها روي يك كوه به تدريج ذوب شود و آب حاصل از آن در تمام سال جريان داشته باشد. رودهاي دائمي بوجود مي آيند. رودها داراي شاخه هاي متعدند كه به شاخه اصلي متصل مي شوند. رودها در بستري حركت مي كنند كه به آن رودخانه مي گويند. رودها ممكن است در نهايت به درياچه و دريا و باتلاق و ريگزار ختم شوند. به محل ورود رود به اين مكان ها دهانه رود يا مصب مي گويند.
رودها هنگام حركت بر سطح خشكي ها، ممكن است آبشارهايي را ايجاد كنند. در آبشارها، آب رود از ارتفاع بالا به پائين مي ريزد، با نصب توربين مي توان از قدرت اين آب براي توليد برق استفاده كرد. گاهي براي استفاده از رودهاي فصلي و دائمي،‌بر روي مسير آن ها سد مي بندند. به اين ترتيب در مواقع پرآبي ، آب را پشت ديواره ي سد ذخيره مي كنند و در فصول كم آب، از آب ذخيره شده ، در كشاورزي و صنعت و نيز براي آشاميدن استفاده مي كنند.
سرزميني را كه يك رود با شاخه ها يا شعبه هايش در آن جاري است. حوضه ي رود مي گويند. مرز ميان حوضه ي يك رود با حوضه ي رود ديگر را خط تقسيم آب مي نامند. هنگامي كه رودها به دريا مي رسند از سرعت حركت آب رود كم مي شود. در اين موقع آبرفت هايي كه رود با خود از نواحي دور ونزديك آورده است ته نشين مي شوند و پديده هاي مختلفي را درست مي كنند.

آب دهي ( دبي رود)

به مقدار آبي كه در مدت يك ثانيه از جايي معين در مسير رود عبور مي كند آب دهي( دبي رود) مي گويند. براي تعيين حجم كل آب در يك رود آب دهي آن را اندازه گيري مي كنند. آب دهي جويبارهاي كوچك ، تنها چند ليتر در ثانيه است. اما آب دهي رودهاي بزرگ ممكن است به چند متر مكعب در ثانيه يا بيشتر هم برسد. آب دهي رودها در طول سال تغيير مي كند. به ندرت مي توان رودي را يافت كه آب دهي آن در طول سال تغييري نداشته باشد. هنگامي كه آب رود خيلي پائين باشد مي گويند رود كم آب است و هنگامي كه آب رود به حداكثر مي رسد مي گويند پر آب است.

سؤالات درس 11

1 – رود چگونه بوجود مي آيند؟

از به هم پيوستن جويبارها، رودها بوجود مي آيد.

2 – رودهاي فصلي چگونه ايجاد مي شود؟

رودهاي فصلي از ريزش باران و ذوب تدريجي برف در نواحي كوهستاني بوجود مي آيند اگر باران نبارد يا ذخيره ي برف در كوهستان ها تمام شود. رودهاي فصلي خشك و جريان آب در آنها قطع مي شود.

3 - «مصب رود» چيست؟

رودها ممكن است در نهايت به درياچه ها، يا باتلاق يا دريا و يا ريگزار ختم شوند به محل ورود رود به اين مكانه ها، دهانه رود يا مصب مي گويند.

4 – رود كم آب و «رود پرآب» را تعريف كنيد.

هنگامي كه آب رود خيلي پائين باشد ( مواقعي كه آب دهي آن كم است) مي گويند رود كم آب است و هنگامي كه آب رود به حداكثر مي رسد مي گويند پرآب است.

5 – مفاهيم زيررا تعريف كنيد.

مصب يا دهانه رود : به محل ورود رود به درياچه و دريا با باتلاق در ريگزار ، دهانه رود يا مصب گويند.
خط تقسيم آب : مرز ميان حوضه ي يك رود با حوضه ي ديگر را خط تقسيم آب مي نامند.

درس دوازهم :‌چگونه آب ها چهره ي زمين را تغيير مي دهند؟
سيلاب ها :

اگر حجم آب رود آن قدر زياد شود كه از مجراي خود خارج شود و زمين هاي اطراف را هم در برگيرد در اين حالت مي گويند رود طغيان كرده و سيل جاري شده است. سيلاب وقتي جاري مي شود كه بارش آن قدر زياد باشد كه رود نتواند آب هاي حاصل از آن را در بستر خود حمل كند. ممكن است برف هاي حوضه ي يك رود هم بر اثر گرم شدن ناگهاني هوا، فوراً ذوب شوند و آب زيادي وارد رود شود و سيلاب را بوجود آورد. سيلاب، خاك هاي حاصلخيز زمين هاي زراعي را مي شويد و با خود مي برد كه اين نوعي فرسايش خاك است. فرسايش خاك وقتي شديدتر مي شود كه در روي زمين گياهان كم تري وجود داشته باشند. در اين صورت آبها سريع تر حركت مي كنند و فرسايش خاك زيادتر مي شود.
خاك ماده اي ارزشمند است. زيرا انسان با استفاده از آن به كشت محصولات غذايي و صنعتي مي پردازد. بنابراين زندگي انسان به خاك وابسته است.
در جريان يك سيلاب خاك ها از جايي برداشته و در جاي ديگر انباشته مي شوند. مخروط افكنه به علت آن كه محل انباشته شدن موادي است كه از كوهستان مي آيند. داراي خاك مناسبي براي زراعت است. براي جلوگيري از خطر سيلاب ها كارهي زير را مي توان انجام داد:
1 – احداث شهرها و روستاها در اطراف مخروط هاي افكنه و دشت ها (نواحي كه سيل گير نباشد)
2- احداث كانال و سدها و آب بندها و جمع آوري آب سيلاب ها براي مصارف ضروري كشاوري و صنعتي
3 – كاشتن بوته ها و درخت كاري در محل آبگير سيلاب
4 – شخم زدن زمين هاي كشاورزي، در جهت عمود بر شيب جريان آب

تخريب ناهمواريها :

برخلاف سيلاب ها كه خاك سطحي را از بين مي برند، رودها بستر خود را مي شويند و سنگ ها ، ريگ ها ، شن ها و ماسه ها را با خود حمل مي كنند. در نواحي كوهستاني كه شيب دامنه ها تند است و رودها با سرعت جريان دارند، رود ، دره هايي تنگ به شكل v مي سازد. اين رودها را دره هاي جوان مي گويند اما با گذشت زمان فرسايش سبب كم شدن دامنه ي اين رودها مي شود.
درجاهايي كه شيب كناره هاي رود كمتر مي شود ورود با سرعت كندي جريان دارد، دره هايي با شيب ملايم ايجاد مي شود. كه به شكل V اند. اين دره ها را دره پير مي نامند. با كم شدن شيب زمين رفته رفته توانايي رود براي حمل آبرفت ها كم مي شود و اندك اندك آبرفت ها در بستر يا كناره هاي رود بر جاي مي مانند. به تدريج پس از گذشت زمان هاي بسيار رود در نواحي كم شيب سطح همواري را با آبرفت هاي خود ايجاد مي كند كه به آن جلگه آبرفتي مي گويند.

دلتا چيست؟

در نواحي كم شيب كه رود قدرت حمل آبرفت ها را ندارد آنها را روي هم انباشته مي كند. در محل ورود رودها به دريا، آبرفت ها به شكل مثلث انباشته مي شوند كه به آن دلتا مي گويند.

سؤالات درس 12، فعاليت 1 – 12
1 – سيلاب چگونه سبب فرسايش خاك مي شود.

سيلاب خاك هاي حاصل خيز زمين هاي زراعي را مي شويد و با خود مي برد كه نوعي فرسايش خاك است. فرسايش خاك وقتي شديدتر مي شود كه در روي زمين گياهان كم تري وجود داشته باشند. در اين صورت آب ها سريع تر حركت مي كنند و فرسايش خاك زيادتر است.

2 – براي جلوگيري از خطر سيلاب چه كارهايي را مي توان انجام داد؟

احداث شهرها و روستاها در نواحي كه سيل گير نباشد، جمع آوري آب سيلابها احداث كانال ها و سدها و آب بندها – كاشتن بوته و درخت كاري در محل آب گير سيلاب شخم زدن زمين هاي كشاورزي درجهت عمود بر شيب آب.

3 – دره هاي جوان را با دره هاي پير مقايسه كنيد.
دره هاي جوان دره هايي تنگ به شكل V هستند اما دره هايي با شيب ملايم كه به شكل V هستند دره هاي پير مي نامند.

4 – دلتا را تعريف كنيد؟
در محل ورود رودها به دريا،‌آبرفت به شكل مثلث انباشته مي شوند كه به آن دلتا مي گويند.

درس سيزدهم :

ويژگي اقيانوسها ودريا ها

پراکندگي آبها آبها در روي زمين چگونه است؟
29 درصد سطح زمين را خشكي ها و بقيه را آب هاي اقيانوس ها و درياها پوشانيده اند. اقيانوس آرام بزرگترين پهنه ي آب اقيانوس است كه مساحت آن به تنهايي بيش از مساحت تمام قاره هاي جهان است.

آيا آب اقيانوس ها و درياها شيرين است؟

وقتي رودها از خشكي ها به سوي اقيانوس ها و درياها حركت مي كنند، در مسير خود نمك هاي موجود در خاك هاي بسترشان را در خود حمل مي کنند. گاه در بعضي اقيانوس ها، كوه هاي آتش فشاني فوران مي كنند و به اين ترتيب موادي از درون زمين وارد آب اقيانوس ها مي شود، به همين دليل در آب اقيانوسها ، نمك ها و گازهاي محلولي وجود دارد كه مهم ترين آنها نمك طعام و گاز اكسيژن است. اين دو ماده در زندگي جانوران و گياهان اهميت بسياري دارد. در بعضي از كشورهاي مجاور دريا كه براي مردم براي مصارف مختلف، به مقدار كافي آب شيرين در اختيار ندارند. آب شور دريا را با روش هاي مختلف سنتي يا با استفاده از فناوريهاي جديد، شيرين و قابل مصرف مي كنند. انسان قرنهاست كه از نمك هاي موجود در آب اقيانوسها و درياها و نيز از منابع زير بستر دريا ، به ويژه نفت و گاز استفاده مي كند.

حركات آب درياها و اقيانوسها:

الف – جزر و مد : بالا آمدن آب اقيانوس و دريا را مد و پائين آمدن آن را جزر مي گويند. نيوتن در قرن هيجدهم اين نكته را كشف كرد كه جزر و مد در اثر نيروي جاذبه ي ماه اتفاق مي افتد. هنگام مد، آب به طرف ساحل به پيش مي رود و هنگام جزر، به طرف دريا عقب نشيني مي كند.
شايد اين سؤال براي شما پيش بيايد كه چرا خورشيد تأثير چنداني بر جزر و مد ندارد؟ در پاسخ بايد گفت كه خورشيد كره بسيار بزرگي است و تأثير زيادي از نظر نور و گرما بر سطح زمين دارد، اما به دليل آن كه بيشتر از ماه، از زمين فاصله دارد بر جزر و مد تأثير بسيار كمي مي گذارد. وقتي ماه بالاي اقيانوس يا دريايي قرار مي گيرد. حالت مد اتفاق مي افتد و آب در ساحل به جلو مي آيد. هنگام غروب ماه در افق جزر رخ مي دهد. بطور متوالي در هر شبانه روز و هر بار چرخش زمين به دور خود، دو مرتبه مد دو مرتبه جزر اتفاق مي افتد.
شدت جزر و مد در تمامي روزهاي ماه يكسان نيست. در اوايل ماه قمري كه ماه، خورشيد در يك امتداد قرار مي گيرند، نيروي كشش آنها در سطح اقيانوس ها و درياها مدهاي قويتري ايجاد مي كند.
ب – جريان هاي دريايي :

شايد براي شما جالب باشد كه در اقيانوس ها هم مانند خشكي ها ، رودهايي جريان دارند كه به آن ها جريان هاي دريايي (اقيانوسي) مي گويند. اين جريان ها كه مستمر و دائمي نيز هستند، پيوسته از نواحي گرم استوايي به سمت قطب در حركتند. در مقابل اين جريان آب گرم، جريان هاي آب سرد نيز از نواحي قطبي به سوي آب هاي گرم استوايي حركت مي كنند.

 

جريان هاي دريايي چگونه بوجود مي آيند؟

بيشتر جريان هاي دريايي بر اثر وزش و حركت باد بوجود مي آيند، مثلاً در منطقه استوايي، وزش بادهاي منظم موجب شكل گيري جريان هاي دريايي و حركت آن ها به طرف قطب شما ل و قطب جنوب مي شود.
پ – امواج : آب درياها و اقيانوس ها بي حركت و ساكن نيست بلكه هميشه در تلاطم و جابجايي است. يكي از انواع مهم حركت درياها و اقيانوس ها موج است كه در سواحل بيشتر از ساير نواحي به چشم مي خورد. آب درياها و اقيانوس ها، بر اثر اختلاف فشار هوا و وزش باد به شكل موج به جنبش درمي آيد.
در كنار سواحل، باد پيوسته آب را به جلو مي راند و قله ي موج به سمت ساحل منحرف مي شود ولي در وسط دريا، هر نقطه از آب فقط درجاي خود بالا و پائين مي رود. البته هنگامي كه وزش باد شدت مي گيرد حجم عظيمي از آب به شكل امواج سهمگين به اطراف هجوم مي آورند كه اين امر براي كشتي هاي كوچك، بسيار خطرناك است . ضربات امواج در تخريب و فرسايش سواحل نقش بسياري دارند.

شکل ناهمواريهاي كف اقيانوس ها چگونه است؟

نتايج تحقيقات اقيانوس شناسان نشان مي دهد كه در بستر كف اقيانوس ها اشكال گوناگوني از ناهمواريها وجود دارد.

ايوان خشكي (دشتاب ) :

كم عمق ترين بخش اقيانوس است و با شيبي ملايم از نزديكي ساحل اقيانوس تا عمق 200 متري ادامه مي يابد. پهناي قدرت قاره در جاهاي مختلف‌، متفاوت است، براي مثال، در سواحلي كه شيب بستر اقيانوس ملايم است. فلات قاره وسعت بيشتر دارد. اين بخش از نظر ماهي گيري و وجود منابع سرشار نفت و گاز و نيز جزاير اهمي زيادي دارد.

قسمت شيبداري كه بعد از فلات قاره قرار گرفته است و تاعمق حدود 2000 تا 5000 ادامه مي يابد، شيب قاره نام دارد در بخش بسيار عميق بستر اقيانوس كه كف اقيانوس ناميده مي شود، ناهمواري هاي گوناگوني وجود دارد،‌در اين بخش ، كوههاي فراواني ديده مي شود كه بعضي از آن ها آتش فشاني اند. اين کوه ها در بعضي جاها سر از آب درآورده و جزايري را تشكيل داده اند : ‌مانند جزاير فيليپين.
رشته كوههاي ميان اقيانوسي از رشته كوههايي كه در خشكي ها هستند بسيار وسيع ترند. براي مثال، رشته كوه مياني اقيانوس اطلس در سراسر قسمت مياني اين اقيانوس كشيده شده است.
در كف اقيانوس ها دره ها و شكاف هاي طولاني و باريكي به نام گودال وجوددارد كه ژرفاي آن ها بسيار زياد است.

سؤالات درس 13

1 – چند درصد سطح زمين را خشكي ها و چند درصد آن را اقيانوس ها و درياها پوشانيده اند؟

29 درصد سطح زمين را خشكي ها و بقيه (يعني 71 درصد) آنها را درياها و اقيانوس ها پوشانيده اند.

2 – آيا ميزان نمك موجود در آب همه ي اقيانوس ها و درياها يكسان است ؟ چرا؟

خير، برخي درياها بدليل تبخير زياد شورتر از درياهاي ديگرند. براي مثال آب درياي مديترانه به علت تبخير زياد نيز بيشتر ار آب اقيانوس اطلس است. در درياهاي ديگر منطقه گرم زمين بر اثر تبخير فراوان ميزان شوري آب از درياي مديترانه بيشتر است ماننددرياي سرخ . در منطقه قطبي و در درياهايي كه رودهاي بسيار بدانها مي ريزند شوري آب كم است . بطور كلي ميزان شوري آب به سه عامل عمده بستگي دارد. آب و هواي منطقه تركيب آب رودخانه هايي ه به درياچه مي ريزند و عمر آب.

3 – مردمي كه در اطراف درياها و درياچه ها زندگي مي كنند، چگونه مي توانند ازنمك موجود در آب استفاده كنند؟

با تبخير آب مي توانند نمك را از دريا استخراج كرده و به مصارف مختلفي برسانند.

4 – چرا خورشيد بر جزر و مد تأثير چنداني ندارد؟

اگر چه خورشيد كره ي بسيار بزرگي است و تأثير بسيار زيادي از نظر نور و گرما بر روي زمين دارد، اما دليل آن كه بيشتر از ماه از زمين فاصله دارد بر جزر و مد تأثير نمي گذارد.

5 – چرا خورشيد كمتر از ماه بر آب هاي كره زمين تأثير مي گذارد؟

زيرا فاصله خورشيد از زمين بيشتر از فاصله ي ماه از زمين است.

6 – به نظر شما آيا از نيروي جزر و مد اقيانوس ها و درياها مي توان استفاده كرد؟

از آبي كه داراي جزر و مد است براي توليد برق استفاده مي شود. در فرانسه ايستگاه نيرويي كه در Race (نام رودخانه اي در فرانسه) بنا شده 240 مگا هرتز برق توليد مي كند. اما نيروي حاصل از جزر و مدها تنها در مناطقي كه داراي مد مي باشد مورد استفاده قرار مي گيرد.

7 – ازكنار سواحل هند چه جرياناتي عبور مي كند؟

جريان جنوب استوا

 

8 – از روي نقشه ص 53 يك جريان آب سرد پيدا كنيد و نام آن را بگوييد.

جريان برادور – جريان گرينلند – جريان اوياشيو

 

9 – جريان هاي دريايي چگونه بوجود مي آيند؟

بيشتر جريان هاي دريايي بر اثر وزش و حركت باد بوجود مي آيند فقط مثلاً در منطقه استوايي، وزش بادهاي منظم موجب شكل گيري جريان هاي دريايي وحركت آن ها بطرف قطب شمال و قطب جنوب مي شود.

10 – شيب قاره را تعريف كنيد؟

قسمت شيبداري كه بعد از فلات قاره قرار گرفته و تا عمق حدود 2000 تا 5000 متر ادامه مي يابد شيب قاره نام دارد.

11 – جزاير فيليپين از كدام نوع ناهمواريها هستند؟

كوههاي آتشفشاني هستند كه در كف اقيانوس ها قرار داشته و در برخي جاها سر از آب درآورده و جزايري را تشكيل داده اند.

12 – چرا ايوان خشكي از نظر اقتصادي اهميت زيادي دارد؟

اين بخش از نظر ماهي گيري و وجود منابع سرشار نفت و گاز و نيز جزاير اهميت زيادي دارد.

 

درس چهاردهم : هوا در زندگي ما چه نقشي دارد؟

هوا در زندگي ما نقش بسيار مهمي دارد. همه ي ما براي انجام دادن بيشتر كارهاي خود بايد از وضع هوا آگاه باشيم. اگر دقت كنيد متوجه مي شويد كه هوا هميشه به يك صورت نيست و پيوسته در حال تغييرات است. وضع هوا ممكن است روز به روز و حتي ساعت به ساعت هم تغيير كند.

وضع هوا در محل زندگي شما بر اساس وضعيت دما، بارش و چگونگي وزيدن باد تعيين مي شود. بنابراين به حالت گذار و محلي جو در يك جاي معين هوا گفته مي شود. اگر هواي محل زندگي خود را در چند سال پياپي بررسي كنيم به شرايط مشخص از وضعيت جو (اتمسفر) در طول چند سال مي رسيم كه به آن آب و هوا گفته مي شود. معمولاً آب و هوا در يك سرزمين گسترده حاكميت دارد. مثلاً شهرهاي شمالي ايران در كناره ي درياي مازندران، آب و هوايي مرطوب و معتدل دارند يا نواحي مركزي ايران از آب و هوايي گرم و خشك برخوردارند.
در جدول ص 57 ميانگين دما و بارش در چند شهر ايران داده شده است. همان گونه كه مي بينيد از نظر دما و بارش بين اين شهرها تفاوت زيادي وجود دارد. ساير بخش هاي جهان نيز از نظر دما، بارش ،‌وزش باد ميزان رطوبت يكسان نيستند. به اين علت است كه در جهان آب و هواي گوناگوني وجود دارد.

آب و هوا شناسان درباره اختلاف آب و هوا در نقاط مختلف جهان، پژوهش هايي انجام داده اند، ما با مراجعه به اين منابع پژوهشي، دليل بعضي از اين تفاوت ها را در مي يابيم.

عوامل مؤثر در آب و هواي مناطق مختلف جهان كدامند؟

1 – عرض جغرافيايي ( فاصله از استوا) : مدارهاي نزديك به استوا از مدارهاي مجاور قطب گرم ترند. زيرا در مناطق استوايي آفتاب به طور عمود مي تابد و زمين را به سرعت گرم مي كند.

2 – فاصله از دريا : مناطق دور از دريا معمولاً خشك تر از شهرها و مناطق ساحلي اند. بنابراين مناطق ساحلي بارش و رطوبت بيشتري دارند و اختلاف دماي تابستان و زمستان آن كم تر است.

3 – باد : باد در واقع همان جابه جا شدن هوا از يك نقطه به نقطه ديگر است كه با وزيدن خود، ويژگي هاي هواي يك منطقه يا محل را تغيير مي دهد. براي مثال اگر باد از روي جاهاي گرم عبور كند و سپس به يك منطقه سرد برسد، هواي گرمي را به همراه مي آورد و اگر باد از جاهاي سرد عبور كند و به يك منطقه ي گرم وارد شود، سرما را به همراه خواهد آورد.

4 – ارتفاع : اگر شما به كوه رفته باشيد، حتماً متوجه شده ايد كه هوا در بالاي كوه سردتر از پائين كوه است. بهتراست بدانيد كه دماي هوا با هر 1000 متر ارتفاع،‌حدود 6 درجه سانتي گراد كاهش مي يابد.

آيا فعاليت هاي انسان در تغيير آب و هوا موثر است؟

آب و هوا به شكل هاي مختلف بر زندگي انسان تأثير مي گذارد،‌اما آيا انسان هم مي تواند بر آب و هوا اثر بگذارد؟ بله ، شواهد موجود نشان مي دهد كه انسان ها آب و هواي كره زمين را تغيير مي دهند. براي مثال دماي هوا دربعضي از شهرهاي بزرگ افزايش يافته است. يكي از مهم ترين علل افزايش دما، زياد شدن تعداد خودروها و كارخانه هايي است كه از بنزين، نفت، گاز و زغال سنگ استفاده مي كنند. اين تغييرات مي تواند به تدريج بر آب و هواي سراسر كره زمين تأثير بگذارد.

سؤالات درس 14

1 – هوا را تعريف كنيد؟

درحالت گذار و محلي جو در يك جاي معين هوا گفته مي شود.

2 – آب و هوا را تعريف كنيد؟

اگر هواي محل زندگي خود را در چند سال پياپي بررسي كنيم به شرايط مشخص از وضعيت جو مي رسيم كه به آن آب و هوا گفته مي شود.

3 – هوا آب و هوا چه تفاوت هايي با هم دارند؟

هوا حالت گذار محلي جو و آب و هوا حالت پايدارتر و شرائط مشخص از وضعيت جو در طول چند سال است.

4 – عوامل مؤثر در آب و هواي مناطق جهان كدامند؟

1 – عرض جغرافيايي

2- فاصله زياد از دريا

3 – باد

4- ارتفاع

5 – جريان هاي دريايي

5 – نقش فاصله از دريا را در آب و هوا توضيح دهيد؟

مناطق دور از دريا معمولاً خشك تر از شهرها و مناطق ساحلي اند. بنابراين مناطق ساحلي بارش و رطوبت بيشتري دارند و اختلاف دماي تابستان و زمستان آنها كم تر است.

6- نقش «ارتفاع» را در آب و هوا توضيح دهيد:

هوا در بالاي كوه سردتر از پائين كوه است. دماي هوا با هر 1000 متر ارتفاع حدود 6 درجه ي سانتي گراد كاهش مي يابد.

7 – نقش انسان را «تغيير آب و هوا» توضيح دهيد.

زياد شدن تعداد خودروها و كارخانه هايي كه از بنزين، نفت، گاز و زغال سنگ استفاده مي كنند باعث افزايش دما و تغييرآب و هواي سراسر كره ي زمين مي شود. هم چنين نابودي جنگل ها و از بين بردن گياهان و پوشش هاي گياهي باعث گرم شدن زمين خواهد شد.

درس پانزدهم : انواع آب و هواها كدامند؟

آب و هواهاي گوناگون چگونه زيست بوم هاي مختلف مي سازد؟

ما در روي كره زمين شاهد پوشش هاي گياهي گوناگوني هستيم. همان طور كه مي دانيد ، نوع پوشش گياهي همراه با تغييرات نوع آب و هوا عوض مي شود چون يك نوع آب و هوا در يك منطقه وسيع مشاهده مي شود، پوشش گياهي حاصل از آن نوع آب و هوا هم نوعي خاص خواهد بود. مثل جنگل هاي تايگا در شمال سيبري، و يا جنگل هاي انبوه گرمسيري در استوا.

به مجموع پوشش هاي گياهي و جانوري خاصي كه در يك منطقه ي وسيع و عمده ديده مي شوند زيست بوم مي گويند كه با گياهان و حيوانات زيست بوم ديگر متفاوت است. در هرزيست بوم بين آب و هوا ، پوشش گياهي و زندگي جانوري ، يك نوع هماهنگي و رابطه ي خاصي ديده مي شود. امروزه با افزايش جمعيت و استفاده ي نامناسب از گياهان و شكار بي رويه ي جانوران زيست بوم ها مورد تجاوز انسان قرار گرفته است.

سؤالات درس 15

1 - به نقشه بالاي صفحه 61 نگاه كنيد، شما در اين نقشه مهم ترين مناطق آب و هوايي جهان را مي بينيد. نتايج آب و هوايي هر يك از ايستگاه هاي شش گانه مورد نظر از يك منطقه آب و هوايي انتخاب شده اند. موقعيت جغرافيايي اين ايستگاه ها را روي نقشه پيدا كنيد و با توجه به آنچه در نمودارها مي بينيد. ميزان دما و بارش و تغييرات آنها را در طول سال بررسي كنيد و به پرسش هاي زير پاسخ دهيد:

1 – در كدام شهر اختلاف هاي سالانه بيشتر است ؟

ورخويانسك ، روسيه

2 – در كدام شهر اختلاف دماي سالانه كمتري وجود دارد؟

مانائوس ، برزيل

3 – ميزان بارش سالانه كدام شهر زياد و كدام شهر كم است؟

بارش مانائوس برزيل زياد و خارطوم كم است.

5 – زيست بوم را تعريف كنيد.

به مجموع پوشش گياهي و جانوري خاصي كه در يك منطقه وسيع وعمده ديده مي شوند زيست بوم مي گويند.

6 – با توجه به نقشه ص 64 بگوئيد كه جنگل هاي استوايي و مراتع مديترانه اي در چه عرض جغرافيايي ديده مي شود؟
جنگل هاي استوايي در دو طرف خط استوا بين مدار رأس السرطان، و راس الجدي و جنگل هاي مديترانه اي در دو طرف منطقه مداري قرار گرفته اند.

7- حفاظت از زندگي گياهان و جانوران چه تأثيري در زندگي ما دارد؟

گياهان در تعديل آب و هوا و در جلوگيري از فرسايش خاك ها نقش مهمي دارند. حفظ زيست بوم ها در تعادل زندگي انسان بر روي كره خاكي بسيار با اهميت است با از بين رفتن آنها انسانها منابع درآمد و تغذيه خود را از دست مي دهند.

درس هفدهم : جمعيت در كره زمين چگونه پراكنده شده است؟

در درس هاي گذشته خوانديد كه در سراسر كره زمين آب و هواي يكساني وجود ندارد و انسان هم در هر شرايط آب و هوايي به راحتي قادر به تأمين نيازهاي خود نيست. از اين رو مناطقي كه دماي معتدل و باران كافي دارند،‌جمعيت بيشتري را به خود جذب مي كنند. نقشه ي پراكندگي جمعيت نشان مي دهد كه در نواحي شرقي آسيا (كه آب و هواي موسمي دارد) اروپا، آمريكاي شمال شرقي جمعيت زيادي سكونت دارد. چين وهند پرجمعيت ترين كشورهاي جهان هستند.

پراكندگي جمعيت به شرايط جغرافيايي بستگي دارد؟

پراكندگي جمعيت در سطح كره زمين به عوامل مختلفي بستگي دارد. برخي از اين عوامل سبب جذب جمعيت و برخي سبب دفع جمعيت مي شوند.

مهاجرت چيست؟

در بعضي مناطق عامل جذب جمعيت پس از مدتي از بين مي رود يا عامل دفع جمعيت در آن محل افزايش مي يابد. در نتيجه جمعيت از آن محل به جاي ديگر مي روند. اين جابه جايي جمعيت را مهاجرت مي گويند.
چرا انسان مهاجرت مي كند؟ انسان به دلايل زيادي ممكن است از جايي به جاي ديگري مهاجرت كند . بعضي از اين دلايل، دلايل طبيعي است . مثلا، كم شدن آب ، نامطلوب شدن شرايط آب و هوا، فقير شدن خاك يا بلاياي طبيعي مانند سيل، زلزله و ... دليل بعضي از مهاجرت ها اقتصادي است مانند كاهش درآمد خانواده، بيكاري، تعطيل شدن معادن و...

گاهي دلايل سياسي سبب جابجايي جمعيت مي شود. مانند اختلافات مرزي و جنگ البته مسائل اجتماعي و فرهنگي نيز ممكن است سبب مهاجرت انسان شود. اغلب وقتي شرايط مطلوب در محل اوليه (مبدأ) ضعيف مي شود يا انگيزه ها در محلي كه قرار است فرد به آن مهاجرت كند (مقصد) قوي مي شود. در اين صورت مهاجرت انجام مي گيرد.

انواع مهاجرت كدامند؟ مهاجرت از جنبه هاي مختلفي دسته بندي مي شود.

الف – مهاجرت ممكن است داخلي يا خارجي باشد، عبور از مرزهاي بين المللي مهاجرت خارجي و جابه جايي در داخل يك كشور مهاجرت داخلي است.

ب – مهاجرت ممكن است دائمي يا موقتي باشد. مهاجران دائمي قصد بازگشت به محل اوليه ي زندگي خود را ندارند اما مهاجران موقتي، قصد بازگشت دارند. مانند كارگران فصلي يا عشاير كوچ رو.

پ – مهاجرت ممكن است اجباري يا اختياري باشد. اغلب مهاجران با ميل و تصميم خود جابه جا مي شوند اما گاهي درگيري هاي سياسي موجب مهاجرت اجباري مي شود. مانند مهاجرت اجباري فلسطيني ها از سرزمين هاي اشغالي به كشورهاي ديگر يا مهاجرت ساكنان بوسني و هرزه گوين در خلال جنگ با صرب ها.
ت – مهاجرت ممكن است روزانه باشد، شرايط زندگي بشر در حال حاضر به نوعي تغيير كرده است كه او به ناچار براي انجام دادن فعاليت ها در كارهاي روزانه خود گاهي مسافت زيادي را طي مي كند. اين نوع جابجايي را مهاجرت روزانه مي نامند. دركنار اغلب شهرهاي بزرگ جهان، شهرك ها و شهرهاي كوچكتري وجود دارد كه محل زندگي افرادي است كه در شهرهاي بزرگ بكار مشغولند اين افراد روزانه دو بار براي رفتن به سر كار و بازگشتن به منزل جابه جا مي شوند.

سؤالات درس 17 :

1 – در كدام نيمكره زمين جمعيت بيشتري زندگي مي كند؟ چرا؟

در نيمكره شمالي اولاً بيشتر خشكي ها درنيمكره شمالي واقعند ثانياً جمعيت در منطقي متمركز مي شود كه نواحي شرايط آب و هوايي و امكانات مناسبتري براي زندگي داشته باشد.

2 – عوامل جغرافيايي مؤثر و پراكندگي جمعيت چيست؟

1 - ارتفاع – در نواحي هموار مانند جلگه ها و دشت هاو در كنار دره ها كه جريان آب وجود دارد جمعيت بيشتري زندگي مي كنند. هر قدر كه ارتفاع افزوده مي شود و به علت ناهمواري زمين و كاهش دما جمعيت كم مي شود.
2 – آب و هوا : آب و هواي معتدل جمعيت بيشتري را جذب مي كند و هواي سرد قطبي و گرم استوايي جمعيت را جذب نمي كند.

3 – آب و خاك : سرزمين هايي كه خاك غني و آب كافي دارند جمعيت زيادي را جذب مي كنند و مناطقي كه رود دائمي ندارند و يا خاك آن فقير است جمعيت زيادي را در خود نگه نمي دارد.

4 – منابع معدني : معادن زيرزميني مانند نفت ، زغال سنگ و ... سبب جلب جمعيت و تمام شدن اين منابع باعث پراكنده شدن جمعيت خواهد شد.

5 – سواحل و گذرگاهها : بنادر محل ارتباط خشكيهاي جهان به يكديگر هستند واقوام مختلف را به هم مرتبط مي سازند و دور بودن از سواحل مانع جذب جمعيت مي شود.

3 – مهاجرت چيست؟

در بعضي مناطق ، عامل جذب جمعيت پس از مدتي از بين مي رود يا عامل دفع جمعيت در آن محل افزايش مي يابد و در نتيجه جمعيت از آن محل به جاي ديگري مي روند اين جا به جايي جمعيت را مهاجرت مي گويند.

4 – تحت چه شرايطي مهاجرت انجام مي شود:

وقتي شرايط مطلوب در محل اوليه (مبدأ) ضعيف مي شود يا انگيزه ها درمحلي كه قرار است فرد به آن مهاجرت كند (مقصد) قوي مي شود مهاجرت انجام مي گيرد.

5 – جدول زير را در يك سطر كامل كنيد.

 

انواع مهاجرت
داخلي	جابجايي در داخل يك كشور
خارجي	عبور از مرزهاي بين المللي
دائمي	قصد بازگشت به محل اوليه زندگي خود را ندارند
موقت (فصلي)	قصد بازگشت دارند و اغلب باز مي گردند
اجباري	با ميل و تصميم خود جابجا نمي شود
روزانه	جابجايي براي انجام فعاليت ها و كارهاي روزانه

 

 

درس نوزدهم : شهرها چگونه بوجود آمده اند؟

همان طور كه مي دانيد انسانهاي اوليه از ميوه درختان تغذيه مي كردند و يا حيوانات را شكار مي كردند و مي خوردند. اين شيوه ي زندگي انسان مدت زمان زيادي ادامه يافت تا اينكه او دريافت كه مي تواند براي ادامه ي زندگي و تأمين خوراك و پوشاك خود حيوانات اهلي را نگهداري كند، پس به دامداري پرداخت. در طول زندگي دامداري انسان براي پيدا كردن مرتع و سيركردن دام هاي خود به ناچار بايد از جايي به جاي ديگرمي رفت. شيوه ي غالب زندگي او در اين زمان كوچ نشين بود. اما رفته رفته كشاورزي را شناخت و توانست بسياري از نيازهاي غذايي خود را از اين راه تأمين كند. پس به تدريج يكجا نشين شد وروستاها را بوجود آورد. در اين زمان انسان در كنار كار كشاورزي، دامداري هم مي كرد. بعدها با هم به پيوستن روستاها، شهرهاي كوچك بوجود آمدند.
اولين شهرها در بين النهرين، در محدوده عراق كنوني بين دو رود دجله و فرات و رود كارون پديد آورند.

شهر نشيني در ايران :

در ايران شهر نشيني سابقه اي بسيار طولاني دارد. در ايران باستان در دوره هاي هخامنشي و ساساني شهرهاي بزرگ و مهمي نظير هگمتانه (همدان) تيسفون، اصطخر(نزديكي شيراز) ، رگ (ري) و شوش بوجود آمدند و شهرت جهاني پيدا كردند.

به چه مكاني شهر گفته مي شود؟

يكي از آشكارترين تفاوت ميان شهر وروستا ، نوع فعاليت مردم در شهر و روستا است. در شهر مردم به فعاليتهاي غيركشاورزي مي پردازند، مانند كار در كارخانه ها و اداره ها. به علاوه روستا از شهر كم جمعيت تر است.

چه عواملي سبب رشد شهرها مي شود؟

وجود آب : بزرگ ترين و قديمي ترين شهرهاي دنيا در كنار رودها و درياها بوجود آمده اند. هنوز هم دسترسي به منابع آب در شكل گيري شهرها وروستاها نقش اساسي دارد. در كشورهايي مانند ايران كه در ناحيه ي خشك قرار دادند و با مشكل كم آبي رو به رو هستند. بيش تر شهرها در نواحي نسبتاً پر آب در كنار روخانه ها بوجود آمده اند . نظير اصفهان.

موقعيت ارتباطي : شهرها معمولاً در كنار راه هاي ارتباطي قرار دارند و از اين طريق، با ساير شهرها و روستاها در ارتباطند. دسترسي به راه هاي ارتباطي از عوامل مهم توسعه و رونق شهرهاست. مثلاً شهر كرمانشاه به دليل قرارگرفتن در مسير جاده ي ابريشم و راه پر رفت و آمد كربلا و نجف زماني رشد قابل توجهي داشته است. نقش مذهب : در دنيا شهرهايي وجود دارند كه عامل اصلي پيدايش و گسترش آنها، مذهب بوده است.
جمعيت شهرها : امروزه در دنيا شهرهاي بزرگي بوجود آمده اند كه بين 5 تا 14 ميليون نفر جمعيت دارند. در اينگونه شهرها، انبوه جمعيت به ناچار در ساختمان هاي متراكم چند طبقه اي زندگي مي كنند. در ساعاتي از روز ازدحام جمعيت به اوج خود مي رسد و سيل انسانها در معابر عمومي موج مي زند.

زندگي در شهرهاي بزرگ چه مشكلاتي دارد؟

مسلماً هيچ يك از ما در هيچ شرايطي حاضر نيستيم محيط خانه خود را آلوده كنيم. زيرا مي دانيم كه بايدمحيط خانه ي خود را همواره پاكيزه نگه داريم. اما متأسفانه بعضي از افراد كوچه ، خيابان ، محله و شهر خود را جزئي از محيط زندگي شان نمي دانند. درك اين نكته كه آلودگي محيط بيرون از خانه مي تواند به اندازه آلودگي درون خانه به ما لطمه بزند. براي اين گونه افراد پيچيده و مشكل است. و اين نكته ي ساده را بعضي خوب درك نمي كنند.
امروزه يكي از مهم ترين مشكلات ، شهرهاي بزرگ مسئله آلودگي است. آلودگي هوا، آلودگي آب ها و آلودگي صوتي و ... سلامتي انسان ها را تهديد مي كند.

سؤالات درس 19

1 – اولين شهرها در كجا بوجود آمده اند؟

اولين شهرها در بين النهرين، در محدوده ي عراق كنوني و ايران بين دو رود دجله و فرات و رود كارون پديد آمدند.

2 – مناطقي را كه در شهرها و تمدن هاي اوليه در آن جا شكل گرفته اند را نام ببريد.

آمريكاي ميانه – دره ي رود نيل – بين النهرين – دره سند – هوانگهو

3 – نقش آب را در رشد شهرها بنويسيد.

بزرگترين و قديمي ترين شهرهاي دينا در كنار رودخانه ها ودرياها بوجود آمده اند هنوز هم دسترسي به منابع آب در شكل گيري شهرها و روستاها نقش اساسي دارد و در كشورهايي مانند ايران كه در منطقه خشك قرار دارند و با مشكل كم آبي روبه رو هستند بيشتر شهرها در نواحي نسبتاً پر آب و در كنار رودها بوجود آمده اند نظير اصفهان

4 – علت پيدايش و گسترش شهرهاي اصفهان، كرمانشاه و مشهد چه بوده است؟

اصفهان قرار گرفتن در كنار رود براي دست يابي به وجود آب. كرمانشاه :‌بدليل قرار گرفتن در مسير جاده ي قديمي ابريشم و راه پر رفت و آمد كربلا و نجف (موقعيت ارتباطي) مشهد : بدليل وجود مرقد امام رضا (ع) – (مذهب)

5 – مهم ترين مشكل شهرهاي بزرگ چيست؟

مهم ترين مشكل شهرهاي بزرگ مسئله آلودگي است. آلودگي هوا، آلودگي آب ها، آلودگي صوتي، لطمه هاي جبران ناپذيري به زندگي انسان مي زند. هم به دليل تاثيرات خطر ناک آن بر انسان و هم به دليل عواقب آن مخصوصا بر جو (اتمسفر) و لايه ازن.

درس بيستم : ما كجا هستيم؟

درس بيست و يكم : چرا به جهت يابي نيازمنديم ؟

خورشيد ستاره اي در مركز منظومه شمسي است و به اطراف نور و حرارت مي بخشد 9 كره به گرد آن مي چرخند كه به آنها سياره مي گوئيم. سياره ها از خود نوري ندارند ولي در مقابل نور خورشيد سطحي روشن پيدا مي كنند. كره زمين نيز در منظومه شمسي به عنوان سومين سياره بدور خود و بدور خورشيد مي چرخد. برخي از سياره ها داراي قمرند. قمر كره ي كوچكي است كه بدور سياره مي چرخد. ماه كه شب ها در آسمان مي درخشد تنها قمرزمين است كه خورشيد آن را روشن مي كند. برخي سياره ها مانند مريخ دو قمر دارند. دو سياره مشتري و زحل در اطراف خود ده ها قمر كوچك و بزرگ دارند.

در سياره زحل اجرام ديگري به نام حلقه مشاهده مي شود. البته براي اورانوس و مشتري هم حلقه هاي نازكي كشف شده است كه بر زيبايي آن افزوده است. از سياره مشتري به بعد ، سيارات از گاز تشكيل شده اند. يعني توده هاي عظيمي از گازند ولي چهار سياره ي نزديك به خورشيد مانند زمين از سنگ تشكيل شده اند.

خورشيد چگونه كره اي است ؟

خورشيد به كره ي ما، نور، حرارت و انرژي مي بخشد و بدون آن بر روي زمين زندگي وجود نخواهد داشت .البته سياره هاي دورتر حرارت و نور كم تري از خورشيد دريافت مي كنند واز آن سيارات، خورشيد خيلي كوچك به نظر مي آيد. خورشيد هم يك ستاره است و در فضا، ستارگان در مجموعه هاي بزرگي به نام كهكشان قرار دارند. خورشيد به همراه چند صد ميليارد ستاره ديگر در كهكشاني به نام كهكشان راه شيري به دور هم جمع شده اند. معمولاً در مركز كهكشان تعداد ستارگان بسيار زياد است.

سال نوري :

فاصله ي ستارگان از يكديگر به حدي زياد است كه براي تعيين آن نمي توان از واحدهايي مانند متر يا كيلومتر استفاده كرد. دانشمندان براي اندازه گيري فاصله ي ستارگان از واحد سال نوري استفاده مي كنند نور در هر ثانيه 300 هزار كيلومتر راه مي پيمايد. اگر نور به مدت يك سال با اين سرعت فضا را بپيمايد، فاصله پيموده شده معادل يك سال نوري است. براي مثال نور خورشيد در مدت 8 دقيقه و 20 ثانيه به ما مي رسد، بنابراين فاصله ي خورشيد تا زمين به اين ترتيب محاسبه مي شود.

8دقيقه*60 ثانيه*300000=144000000
20 ثانيه * 300000=6000000
144000000+6000000=150000000
150 ميليون كيلومتر
فاصله برخي از ستارگان تا زمين به ميليون ها سال نوري مي رسد.

سؤالات درس 20 :

1 – قمر چيست؟

برخي از سياره ها داراي قمر هستند، قمر كوچكي است كه به دور سياره مي چرخد

2 – كداميك از سياره هاي منظومه شمسي از سنگ و كداميك از گاز تشكيل شده اند؟

عطارد، زهره، زمين، مريخ از سنگ، و از سياره مشتري به بعد از گاز تشكيل شده اند

3 – سال نوري چيست؟

دانشمندان براي اندازه گيري فاصله ي ستارگان، از واحد سال نوري استفاده مي كنند نور درهر ثانيه 300 هزار كيلومتر راه مي پيمايد اگر نور به مدت يك سال با اين سرعت فضا را پيمايد فاصله ي پيموده شده معادل يك سال نوري است.

5 – سال نوري را تعريف كنيد و فاصله سياره عطارد را تا خورشيد محاسبه كنيد. مي دانيم نور خورشيد 3 دقيقه و 20 ثانيه در راه است تا به عطارد برسد.

نور در هر ثانيه 300 هزار كيلومتر راه مي پيمايد اگر نور به مدت يكسال با اين سرعت فضا را بپيمايد، فاصله پيموده شده معادل يك سال نوري است.

3*60 ثانيه*300000 =54000000
20 ثانيه*300000=6000000
54000000+6000000=60000000

 

درس بيست و يكم : چرا به جهت يابي نيازمنديم ؟

جغرافي دانان از گذشته هاي دور در اين فكر بودند كه جهت هايي را بر روي كره زمين مشخص و نام گذاري كنند كه براي همه مردم جهان قابل فهم و يكسان باشد. بنابراين گفتند از هر سمتي كه خورشيد طلوع مي كند آن را سمت مشرق مي ناميم و آن سمتي كه غرب خورشيد غروب مي كند سمت مغرب مي گوئيم.
اگر طوري بايستيم كه دست راست ما به سمت مشرق (محل طلوع خورشيد) باشد. رو به روي ما شمال و پشت سر ما جنوب خواهد بود. پس اگر در هر نقطه از كره زمين قرار بگيريم. اين قاعده ما را براي يافتن جهت هاي اصلي كمك مي كند.

مي دانيم كه خورشيد هر روز از سمت مشرق طلوع و در سمت غرب ، غروب مي كند و هنگام ظهر به بلندترين مكان خود در آسمان مي رسد. در اين زمان، سايه ي اجسام به حداقل مي رسد. اگر در اين لحظه روبروي خورشيد بايستيم ، دقيقاً رو به جنوب ايستاده ايم يا اگر سايه ي چوبي را در نظر بگيريم (در نيم كره شمالي) سمتي كه سايه در آن قراردارد سمت شمال را نشان مي دهد.

جهت يابي به وسيله ي قطب نما :

يكي از ساده ترين روش ها براي پيدا كردن جهت هاي جغرافيايي ، كمك گرفتن از قطب نماست. عقربه ي قطب نما در واقع يك تيغه ي باريك فلزي است كه خاصيت مغناطيسي دارد و مي تواند جهت هاي جغرافيايي را نشان دهد. اين تيغه همواره در امتداد شمال وجنوب كره زمين قرار مي گيرد. يك لبه ي عقربه قطب نما معمولاً رنگي است ( به رنگ قرمز يا آبي) كه سمت شمال زمين را نشان مي دهد. به اين ترتيب ، جهت هاي ديگران را مي توان به راحتي تشخيص داد. در قطب نما سمت شمال را با حرف N . جنوب را با S مشرق را با E و مغرب را با W نشان مي دهند. اگر بخواهيم جهت هاي دقيق تري به كار ببريم. از جهت هاي فرعي جغرافيايي استفاده مي كنيم كه بين جهت هاي اصلي قرار دارند.

جهت يابي به كمك ستاره ي قطبي :

به نظر شما در گذشته دريانوردان يا كاروان ها در بيابان چگونه راه خود را در شب پيدا مي كردند آن ها از ستارگان كمك مي گرفتند. آن ها اين ستاره را كه همواره در بالاي قطب شمال زمين ديده مي شد. ستاره شمالي (يا قطبي) يا جُدي نام نهادند. هنوز هم خلبانان و فضانوردان كه به سفرهاي طولاني مي روند. اين ستاره را مي شناسند و مي توانند از آن براي جهت يابي استفاده كنند ولي پيدا كردن اين ستاره در ميان صدها ستاره ي ديگر كار چندان ساده اي نيست، ستاره قطبي يا شمالي به كمك مجموعه اي از هفت ستاره ي ديگر به شكل علامت سؤال (..) است قابل تشخيص است. اين مجموعه ي هفت ستاره اي را «دب اكبر» مي گويند .

چگونه قبله يابي كنيم؟

مسلمانان بر خود واجب مي دانند كه نمازهاي روزانه خود را رو به قبله يا شهر مكه – كه خانه ي خدا در آنجا واقع است به جاآورند. مي دانيم كه در شهر مكه در كشور عربستان و در جنوب غربي ايران واقع است.بنابراين در ايران ما مسلمانان به سمت جنوب غربي نماز مي خوانيم.

با توجه به نقشه ي شكل 8 ، ص 95 مردم شهرهاي شمالي ايران براي اينكه در امتداد جهت قبله قرارگيرند، مقدار كم تري به سمت مغرب منحرف مي شوند، تا مردم جنوب ايران.

با توجه به شكل 8 – مردم مسلمان تركيه در شهر آنكارا رو به كدام سمت نماز مي خوانند؟ به آن ها هنگام نماز خواندن رو به سمت جنوب كشور خودشان مي ايستند.

سؤالات درس 21 :

1 – چگونه هنگام ظهر بااستفاده از خورشيد مي توانيم جهت يابي كنيم؟

هنگام ظهر خورشيد به بلندترين مكان خود در آسمان مي رسد در اين زمان سايه ي اجسام به حداقل مي رسد در اين لحظه اگر رو به خورشيد بايستيم دقيقاً رو به جنوب ايستاده ايم يا اگر سايه چوبي را در نظر بگيريم سمتي كه سايه در آن قرار دارد وسعت شمال را نشان مي دهد.

2- در قطب نما سمت .... را با N ، سمت ..... را با S ، مشرق را با ..... و مغرب را با …. نشان ميدهند.

شمال – جنوب – E – W

3 – جهت هاي فرعي را نام ببريد .

شمال شرقي – شمال غربي – جنوب غربي – جنوب شرقي

4 – با توجه به نقشه ص 95 شكل 8 ، مردم تركيه و آديس آبابا براي نماز خواندن به كدام سمت مي ايستند؟

مردم تركيه رو به سمت جنوب و مردم آديس آبابا به سمت شمال مي ايستند.

5 – فردي كه در ژاپن قرار دارد در كدام سمت بايد بايستد تا به سمت قبله باشد؟

به سمت غرب كشور ژاپن

6 – در كشورمان رو به كدام سمت براي نماز مي ايستيم؟

جنوب غربي

 

 

 

درس بيست و دوم : مدار ونصف النهار چيست؟

مدارها : مي دانيم بر روي كره جغرافيايي دايره اي استوا بزرگ ترين دايره است : فاصله ي اين دايره از قطب شمال و جنوب يكسان است.

مدار فرضي استواكره زمين را به دو نيم كره شمالي و جنوبي تقسيم مي كند. مدارها دايره هاي فرضي اند كه به موازات استوا بر روي كره زمين وجغرافيايي رسم شده اند و هرچه به سمت قطب شمال يا جنوب مي رويم كوچك تر مي شوند. مدارها را معمولاً از صفر تا 20 درجه تقسيم بندي مي كنند. تعداد مدارهاي نيم كره ي شمالي و نيم كره جنوبي مساوي است. مدار استوا صفر درجه (مدار مبدأ) و مدار قطب (شمال يا جنوب) 90 درجه در نظر گرفته شده است و بقيه مدارها بين صفر تا 90 درجه شمالي يا 90 درجه جنوبي درجه بندي مي شوند.
نصف النهارها : اگر روي يك كره جغرافيايي ، خط هايي را از قطب شمال، به قطب جنوب وصل كنيم به هر يك از آنها يك نصف النهار مي گويند. نصف النهارها هم نيم دايره هاي فرضي هستند كه بر روي كره جغرافيايي رسم شده اند و با يكديگر مساويند . آن ها نيز مانند مدارها درجه بندي شده اند. دانشمندان براي انجام اين كار نصف النهار را به عنوان مبدأ (صفردرجه) انتخاب كرده اند. نصف النهار مبدأ از رصدخانه گرينوچ در لندن عبور مي كند ( G) . اگر اين نصف النهار را در طرف ديگر كره زمين امتداد دهيم. دو نيمكره خواهيم داشت. نيم كره شرقي در سمت راست نصف النهار مبدأ و نيم كره غربي در سمت چپ آن قرار مي گيرد، نصف النهار هاي نيم كره شرقي از صفر تا 180 درجه تغيير مي كنند و در طرف ديگر، نصف النهارهاي نيم كره شرقي از صفر تا 180 درجه تغيير مي كنند و در طرف ديگر، نصف النهارهاي نيم كره ي غربي همه از صفر تا 180 درجه تغيير مي كنند.
نصف النهارها :‌اگر روي يك كره جغرافيايي ، خطاهايي را از قطب شمال، به قطب جنوب وصل كنيم به هر يك از آنها يك نصف النهار مي گويند. نصف النهارها هم نيم دايره هاي فرضي هستند كه بر روي كره جغرافيايي رسم شده اند و با يكديگر مساويند در آن ها نيز مانند مدارهاي درجه بندي شده اند. دانشمندان براي انجام اينكار نصف النهار را به عنوان مبدأ (صفردرجه) انتخاب كرده اند. نصف النهار مبدأ از رصدخانه گرينويچ در لندن عبور مي كند (G) اگر اين نصف النهار را در طرف ديگر كره زمين امتداد دهيم، دو نيمكره خواهيم داشت. نيم كره ي شرقي در سمت راست نصف النهار مبدأ نيم كره غربي در سمت چپ آن قرار مي گيرد، نصف النهارهاي نيم كره شرقي از صفر تا 180 درجه تغيير مي كنند و در طرف ديگر، نصف النهارهاي نيم كره غربي همه از صفر تا180 درجه تغيير مي كنند.

مختصات جغرافيايي چيست؟

خلبان مي خواهد از فرودگاهي (در نقطه A) در روي خط استوا به سمت فرودگاه ديگري (نقطه B) دو نيم كره شمالي پرواز كند. اين كار مشكل به نظر مي رسد، بخصوص اگر شب باشد و خلبان جايي را نبيند.
اين مشكل براي دريانوردان و هركس كه بخواهد در روي زمين از نقطه اي به نقطه دور ديگري حركت كند وجود دارد . جغرافي دانان براي حل كردن اين مشكل از مدارها و نصف النهارها كمك گرفته اند. آنها مي گويند كه هر نقطه از زمين روي يك مدار و يك نصف النهار مشخص قرار دارند كه به آن مختصات جغرافيايي آن نقطه مي گويند.
اگر مدارها و نصف النهارهاي يك كره جغرافيايي يا نقشه را رسم كنيم، مي بينيم كه هر نقطه داراي مختصات دقيقي است كه با توجه به آن، حركت از نقطه اي به نقطه ي ديگر امكان پذير مي شود. مثلاً به شكل 7 نگاه كنيد. براي رفتن از نقطه A به نقطه B به كدام جهت حركت كنيم به دو نقطه ي A وB هر يك چه مختصاتي دارند؟ يعني روي چه مدار و چه نصف النهاري قرار دارند.

جواب : مي دانيم كه بالاي نقشه،‌همواره شمال نقشه است. پس ما بايد به سمت جنوب شرقي حركت كنيم. مختصات A ‌و B به ترتيب عبارتند از : نصف النهار 30 درجه شرقي – مدار صفر درجه /A
نصف النهار 120 درجه شرقي – مدار 30 درجه جنوبي / B به شكل ساده تر مي نويسيم.

(30 درجه شرقي و صفر درجه)A

(120 درجه شرقي و 30 در جه جنوبي)B

از طول و عرض جغرافيايي چه مي دانيد؟

عرض جغرافيايي هر نقطه : بر روي كره جغرافياي فاصله آن نقطه (بر حسب درجه) تا مدار استوا است.
در نظر بگيريد شخصي از شهر يزد (A) كه روي مدار 32 درجه شمالي قرار دارد، مستقيماً به طرف استوا حركت كند. (كمان AE) يا قوسي كه او طي مي كند. تا به استوا برسد، عرض جغرافيايي شهر يزد است. از اين رو مي گويند عرض نقطه 32A درجه شمالي است طول جغرافيايي هر نقطه : فاصله آن نقطه روي كره جغرافيايي (بر حسب درجه) تا نصف النهار درجه (G) است. مثلاً شهر مشهد (M) روي نصف النهار 60 درجه شرقي است. بنابراين طول جغرافيايي نقطه M يا هر نقطه اي كه روي اين نصف النهار قرار دارد، 60 درجه شرقي خواهد بود.

سؤالات درس 22

1 – استوا چيست؟

برروي كره جغرافيا استوا بزرگترين دايره اي است كه فاصله اش از قطب شمال و جنوب يكسان است. مدار فرضي استوا كره زمين را به دو نيم كره شمالي و جنوبي تقسيم مي كند.

2 – مدار چيست؟

مدارها دايره هاي فرضي هستند كه به موازات استوا بر روي كره جغرافيا رسم شده اند و هر چه به سمت قطب شمال يا جنوب مي رويم كوچكتر مي شوند.

3 – مدار استوا و مدار قطب جنوب يا شمال چند درجه هستند؟

مدار استوا صفر درجه (مدار مبدأ) – مدار قطب 90 درجه است.

4 – نصف النهار چيست؟

اگر روي يك كره جغرافيايي خط هايي را از قطب شما به قطب جنوب وصل كنيم به هر يك از آنها يك نصف النهار گويند. نصف النهارها يك نيم دايره هاي فرضي هستند كه بر روي كره جغرافيا رسم شده اند.

5 – عرض جغرافيايي را تعريف كنيد؟

عرض جغرافيايي هر نقطه بر روي كره جغرافيا فاصله آن نقطه (بر حسب درجه) تا مدار استوا است.

6 – طول جغرافيايي كدام نصف النهار صفر است؟ آن را نام ببريد.

نصف النهار مبدأ يا گرينويچ (G)

7 – نصف النهارها در بين چه درجاتي تقسيم بندي شده اند؟

نصف النهار مبدأ صفر درجه است. نصف النهارهاي نيم كره شرقي از صفر تا 180 درجه تغيير مي كند و نصف النهارهاي نيم كره ي غربي هم از صفر تا 180 درجه تغيير مي كنند.

درس بيست و سوم : حركت انتقالي زمين چگونه است ؟

زمين هر 24 ساعت يك بار به محور خود مي چرخد (حركت وضعي) و چون با اين حركت ، نقاط مختلف آن از مقابل خورشيد عبور مي كنند. شب و روز پديدار مي گردد. علاوه بر اين در سطح كره زمين نيز اختلاف زماني به وجود مي آيد. كره زمين علاوه بر حركت وضعي، حركت ديگري به دور خورشيد هم دارد. اين حركت مدت يك سال طول مي كشد و طي آن، زمين در مداري بيضي شكل (از غرب به شرق) به دور كره خورشيد مي گردد. اين حركت، حركت انتقالي زمين ناميده مي شود. بر اثر اين حركت يك سال شمس ايجاد مي شود و فصل ها يكي پس از ديگري پديدار مي گردند.

آثار حركت انتقالي : يكي از نتايج حركت انتقالي به وجود آمدن سال شمسي است ( 365 روز و 6 ساعت) ، در ايران ، تقويم نويسان يك ساعت را 365 روز كامل در نظر مي گيرند كه شش ساعت از سال شمسي كمتر است. به اين ترتيب،‌سال 365 روز كامل در نظر مي گيرند كه شش ساعت از سال شمسي كمتر است. به اين ترتيب، سال 365 روز را سال رسمي مي نامند. براي جبران كمبود اين شش ساعت، هر چهار سال يك بار يك شبانه روز به روزهاي سال رسمي اضافه مي شود ( 24=6×4) به اين ترتيب كه در پايان سال چهارم يك روز به ماه اسفند اضافه مي كنند و اين ماه نيز مثل ماه هاي نيمه دوم سال، 30 روزه مي شود. سال 366 روزي كه به آن سال كبيسه مي گويند، هر چهار سال يك بار اتفاق مي افتد.

فصل ها چگونه پديد مي آيند؟

فصل تابستان با گرما از راه مي رسد. در اين فصل روزها بلند است و در طول روز آفتاب به شدت مي تابد اما كم كم هوا رو به خنکي مي رود و فصل سرما و زمستان نزديك مي شود. در زمستان به علت سردي هوا و بارش برف و باران از لباس هاي گرم استفاده مي كنيم. در اين فصل روزها كوتاه است به طوري كه بايد صبح زود كه هنوز هوا كاملاً روشن نشده براي رفتن به مدرسه آماده شويم. در زمستان، خورشيد در طول روز گرماي چنداني ندارد و خيلي زود غروب مي كند، شب ها هم بسيار سرد و طولاني است.

آيا پيدايش فصل ها و تغير دما به علت تغيير فاصله ي زمين از خورشيد است؟

شايد شما هم ديده باشيد كه در روزهاي تابستان، خورشيد هنگام ظهر از بالاي سرما عبور مي كند و تقريباً به حالت عمود برما مي تابد. در حالي كه در روزهاي زمستان، خورشيد در طول روز چندان اوج نمي گيرد و در ارتفاع پائين از شرق به غرب جابه جا مي شود.

در طول روزهاي كوتاه فصل زمستان، آفتاب بطور مايل به ما مي تابد . پس علت اصلي گرم شدن زمين يا سرد شدن آن در فصل هاي مختلف، تغيير زاويه تابش آفتاب است نه فاصله ي زمين از خورشيد.

در روزهاي تابستان، بر اثر تابش مستقيم آفتاب زمين بيشتر گرم مي شود و انرژي بيشتري دريافت ي كند. بروز گرما از ريزش برف و باران جلوگيري مي كند. برعكس در زمستان آفتاب مايل مي تابد و نور خورشيد هم كم فروغ تر به نظر مي آيد. در روزهاي كوتاه زمستان، زمين انرژي زيادي از خورشيد دريافت نمي كند و هوا هم گرم نمي شود. در هواي سرد بخار آب موجود در جو بصورت دانه هاي برف و باران ظاهر مي شود.

چرا زاويه ي تابش آفتاب در طول سال تغيير مي كند؟

اگر در شكل 5 دقت كنيد مي بينيد كه محور شمالي – جنوبي در طول گردش خود به دور خورشيد، كاملاً به حالت عمود و مستقيم نيست. بلكه حدود 5/23 درجه انحراف دارد. زمين اين انحراف را در طول يك دور گردش به دور خورشيد حفظ مي كند. با توجه به شكل 5 زماني كه زمين در طرف راست خورشيد قرار دارد نيم كره جنوبي آن به علت همين انحراف جزئي ( 5/23 درجه) تابش هاي مستقيم و عمودي تري را از خورشيد دريافت مي كند و حدود شش ماه بعد، زماني كه زمين به سمت ديگر خورشيد مي رود. اين تابش ها به نيم كره ها به نيم كره ي شمالي عمودي مي شود. بنابراين در نيم كره شمالي با تغيير زاويه ي تابش سطح زمين در طول سال به آرامي گرم يا سرد مي شود. هواي اطراف آن رو به گرمي يا رو به سردي مي رود و فصل ها تغيير مي كند. اكنون دوباربه شكل 5 توجه كنيد آيا مي توانيد بگوئيد كه وقتي خورشيد بطور عمودي به نيم كره ي شمالي مي تابد. در همان موقع زاويه تابش آفتاب به نيم كره جنوبي چگونه است ؟ همان طور كه حدس مي زنيد،‌در اين حالت نيم كره جنوبي با دريافت تابش هاي مايل خورشيد، فصل سرد و زمستان را مي گذراند، در حالي كه نيم كره شمالي فصل گرم تابستان را سپري مي كند.

سؤالات درس 23 :

1 – حركت وضعي زمين را تعريف كنيد؟

زمين هر 24 ساعت يكبار بدور محور خود مي چرخد و به اين ترتيب شب و روز پديدار مي شوند. علاوه بر اين در سطح كره زمين اختلاف زماني بوجود مي آيد.

2 – نتايج حركت وضعي زمين چيست؟

پيايش شب و روز و اختلاف زماني كره زمين

3 – حركت انتقالي زمين را توضيح دهيد؟

حركت زمين بدور خورشيد كه مدت يكسال ( 365 روز و 6 ساعت) طول مي كشد طي آن زمين در مداري بيضي شكل ( از غرب به شرق) به دور كره خورشيد مي گردد.

4 – سال كبيسه چيست؟ توضيح دهيد.

حركت انتقالي زمين 365 روز و 6 ساعت است اما تقويم نويسان يكسال را 365 روز كامل در نظر مي گيرند و در عرض هر 4 سال يكبار يك شبانه روز به روزهاي رسمي يعني يك روز به اسفند ماه اضافه مي كنند و اين ماه نيز مانند ساير روزهاي ماههاي سال 30 روزه مي شود، سال 366 روزي را سال كبيسه مي گويند.

5 – چرا زاويه تابش آفتاب در طول سال تغيير مي كند؟

محور شمالي – جنوبي زمين در طول گردش به دور خورشيد كاملاً عمود و مستقيم نيست بلكه حدود 5/33 درجه انحراف دارد زمين اين انحراف رادر طول يك دوره گردش خود به دور خورشيد حفظ مي كند. زماني كه زمين در طرف چپ خورشيد قرار دارد نيم كره جنوبي آن به علت همين انحراف جزئي تابش هاي مستقيم و عمودتري از خورشيد دريافت مي كند و حدود 6 ماه بعد زماني كه زمين سمت ديگرخورشيد مي رود. اين تابشها به نيم كره شمالي عمودي مي شود. بنابراين در نيمكره شمالي با تغيير زاويه تابش سطح زمين در طول سال به آرامي گرم يا سرد مي شود و فصل ها تغيير مي كنند.

6 – آيا محور شمالي – جنوبي زمين عمودي است ؟

خير بلكه حدود 5/23 درجه انحراف دارد.