جغرافيا

درس اول: از کره ي جغرافيايي چه مي آموزيم؟

آيا تاکنون به يک کره ي جغرافيايي توجه کرده ايد؟
شکل ها و رنگ هاي روي کره را مشاهده کنيد. قسمت هاي وسيع آبي رنگ آن، اقيانوس ها هستند. اقيانوس ها و آب هاي بسيار پهناور و وسيع اند که سطح کره ي زمين را فرا گرفته اند.
در ميان آب ها، خشکي هاي بسياربزرگ را مي بينيد. به اين خشکي ها قاره مي گويند. ادامه ي قاره ها در زير آب اقيانوس ها قرار دارد.
باتوجه به کره ي جغرافيايي، قاره هاي روي زمين را نام ببريد.
اکنون با نگاهي به کره ي جغرافيايي حدس بزنيد که مساحت آب ها روي کره ي زمين بيشتر است يا مساحت خشکي ها؟

فعاليت :
1 – باتوجه به شکل2، نام قاره ها را به ترتيب وسعت آن ها در جدول بنويسيد:
1 – آسيا / 2 – آمريکا / 3 – آفريقا / 4- قطب جنوب / 5- اروپا / 6-استراليا و اقيانوسيه

2- بيشتر خشکي ها در نيم کره ي شمالي قرار دارند.
بيشترخشکي ها در نيم کره ي جنوبي قرار دارند.

3 –سه قاره ي نزديک به هم کدام اند؟
آسيا، اروپا ، آفريقا

4 – کدام قاره تقريباً از قطب شمال تا نزديکي قطب جنوب کشيده شده است؟
قاره ي آمريکا

5 – کدام قاره به طور کامل در نيم کره ي شمالي قرار دارد؟
آسيا و اروپا

6 – کدام قاره در نيم کره ي جنوبي قرار دارد؟
قاره ي استراليا، قاره ي قطب جنوب و اقيانوسيه به طور کامل و آمريکاي جنوبي، جنوب آفريقا در نيم کره ي جنوبي

7 – خط ّاستوا از کدام قاره ها مي گذرد؟
آمريکا، آمريکا و آسيا

8- نصف النهار مبدأ از کدام قاره ها مي گذرد؟
اروپا، آفريقا، قطب جنوب

درس دوم قاره ي آسيا کجاست؟
نقشه ي روبرو، قاره هاي جهان را نشان مي دهد. آيا مي دانيد کدام قاره ي پهناورترين قاره ي جهان است؟ آسيا
قاره ي آسيا تقريباً خشکي هاي جهان را در بر مي گيرد. بلندترين کوه ها، پست ترين نقاط و پهناورترين جلگه هاي زمين در آسيا واقع شده اند.
بيش از نيمي از جمعيت کره ي زمين در قاره ي آسيا به سر مي برند و پرجمعيت ترين کشورهاي جهان در اين قاره قرار دارند.

موقعيت:
آيا مي توانيد بگوئيد قاره ي آسيا از سه طرف به آب هاي کدام اقيانوس ها محدود مي شود؟ هند، آرام، منجمد شمالي
قاره هاي آسيا در محل تنگه ي برينگ از آمريکاي شمالي و در محل کانال سوئز از آفريقا جدا مي شود. علاوه بر اين، کوه هاي اورال مرز بين دو قاره ي آسيا و اروپا را تعيين مي کند.

فعاليت 1:
1 – در نقشه دقت کنيد و به سؤال هاي زير پاسخ دهيد:
1 – قاره ي آسيا از سمت جنوب به اقيانوس هند و از سمت مشرق به اقيانوس آرام و از سمت شمال به اقيانوس منجمد شمالي محدود مي شود.

2 – چهار فلات پي در پي آسيا از غرب به شرق عبارتند از ::
فلات مغولستان <-- تبت <-- فلات ايران <-- فلات آناتولي <--

3 – بلندترين رشته کوه آسيا چه نام دارد؟ نام بلندترين قله ي آن چيست؟
هيماليا، اورست

ناهمواري هاي آسيا:
به نقشه ناهمواري هاي آسيا توجه کنيد. آسيا را از نظر ناهمواري ها مي توان به سه بخش تقسيم کرد:
1 – فلات ها: شامل فلات هاي بلند با ارتفاع زياد و فلات هاي کم ارتفاع قديمي.
2 – سرزمين هاي پهناور و پست جلگه اي در شمال و جنوب آسيا.
3 – سرزمين هاي داراي کوه آتش فشان.

فعاليت 2:
در نقشه ي بالا دقت کنيد و به سؤالات زير پاسخ دهيد:
1 - کدام جلگه، فلات ايران را به شبه جزيره عربستان متصل مي کند؟
جلگه بين النهرين

2 – در مغرب جلگه ي سيبري، کوه .... و در شرق آن رود .... قرار دارد.
اورال - يني سئي

3- رودهاي مهم هند از کدام رشته کوه سرچشمه مي گيرند؟ به کجا مي ريزند؟
رشته کوه هاي هيماليا، به خليج بنگال مي ريزند

4 – رودهاي مهم چين را نام ببريد.
يانگ تسه کيانگ، هوانگهو

5 – با توجه به نقشه ي بالا و اسم هاي داخل دايره هاي زير ، جاهاي خالي را پرکنيد.

* نام يک دلتاي مهم آسيا، دلتاي بنگال
* نام سه مجمع الجزاير آتش فشاني آسيا: فيليپين ، اندونزي ، ژاپن
* نام دو شبکه جزيره ي بزرگ آسيا: آسيا، هند ، عربستان

درس سوم: آسيا قاره ي فلات هاي بلند و جلگه هاي پهناور
1 – فلات هاي بلند و کوه هاي با ارتفاع زياد:
نقشه ي درس قبل را به خاطر بياوريد. از غرب به شرق آسيا، چهار فلات پي در پي وجود دارد. آيا نام آن ها را به ياد داريد؟ بلندترين آن ها چه نام دارد؟
در حاشيه همه ي اين فلات ها رشته کوه هايي وجود دارد. در جنوب فلات تبت، رشته کوه هاي بسيار بلند هيماليا، همچون ديواري عظيم وجود دارد. بلندترين قله ي اين رشته کوه، اورست است که با ارتفاع 8848 متر، بلندترين قله ي جهان به شمار مي رود. آيا مي دانيد کوهنوردان ايراني در سال 1377 موفق شدند به قله اي اورست صعود کنند؟
در ميان اين رشته کوه ها، گذرگاه ها و تنگه هاي طبيعي بسياري وجود دارد. راه معروف بازرگاني موسوم به جاده ابريشم که در گذشته هاي دور، کشور چين را از طريق ايران به کشورهاي اروپايي پيوند مي داد، از اين گذرگاه عبور مي کرده است.

2 –سرزمين هاي پهناور و پست جلگه ها در شمال و جنوب آسيا:
آيا مي توانيد روي نقشه صفحه 5 ، فلات کم ارتفاع سيبري و جلگه ي سيبري را پيدا کنيد؟ جلگه ي سيبري بين کدام رود و کدام رشته کوه قرار دارد؟ مدت ها قبل از آن که بشر روي زمين پديدار شود به جاي اين جلگه و سرزمين هاي پهناور جنوبي آن، دريايي کم عمق و بسيار وسيع به نام درياي تتيس وجود داشت. درياي خزر (مازندران) و درياچه آرال هر دو باقي مانده ي آن درياي بزرگ هستند.
در شرق جلگه ي سيبري، فلات کم ارتفاع سيبري قرار دارد که يخبندان هاي طولاني در طي هزاران سال باعث متلاشي شدن سنگ هاي آن شده است.
همان طور که مي دانيد، بين رشته کوه ها معمولاً رودهاي بزرگي جريان دارند که آبرفت هاي زيادي را از کوه ها کنده و با خود حمل مي کنند.
اين آبرفت ها در مسير يا در دهانه خود ته نشين و بر روي هم انباشته مي شوند و با گذشت زمان جلگه هايي را پديد مي آورند.
مثلاً جلگه ي عراق از آبرفت رودهاي دجله و فرات به وجود آمده است. دو رود بزرگ گنگ و سند که از کوه هاي هيماليا سرچشمه مي گيرند، جلگه هاي حاصلخيز گنگ و سند را به وجود آورده اند. در چين نيز رودها نقش مهمي در به وجودآمدن جلگه هاي پهناور کناره ي دريا دارند. سطح اين جلگه ها چنان پست و هموارتر است که رودهايي که در آن جريان دارند هر چند يک بار جاي بستر خود را تغيير مي دهند. رودها همچنين آبرفت ها را در دهانه ي خود، جايي که به دريا مي ريزند، انباشته مي کنند. از انباشته شدن آبرفت ها در دهانه ي رودها، دلتاهاي پهناور (سرزمين هاي Δ مانند) به وجود مي آيد. با انباشته شدن دائمي آبرفت ها، دلتاها پيوسته توسعه مي يابند در آب دريا پيش مي روند و جاي مناسبي براي کشاورزي به وجود مي آورند. وجود اين دلتاها در زمين هاي بسيار هموار ممکن است خطر بروز سيلاب را افزايش دهد. چرا؟

3 – سرزمين هاي داراي کوه آتش فشان:
در مشرق و جنوب شرقي آسيا به ويژه در کناره هاي اقيانوس آرام «مجمع الجزاير» هاي بسياري وجود دارد. به دليل ناآرام بودن پوسته ي زمين، آتش فشان ها و زلزله هاي بسياري رخ مي دهد و برخي از اين آتش فشان ها جزايري را به وجود آورده اند.

فعاليت 1:
1- آيا دلتاها جاي مناسبي براي کشاورزي است ؟ چرا؟
بله، زيرا دلتاها از انباشته شدن آبرفت ها در دهانه ي رودها ايجاد مي شوند و در نتيجه اين سرزمين ها خاک حاصلخيز را براي کشاورزي دارا هستند.

2 – منظور از دهانه يا مصبّ رود چيست؟ دلتا چگونه به وجود مي آيد؟
جايي که رود به دريا مي ريزد، دهانه رود ناميده مي شود. از انباشته شدن آبرفت در دهانه رودها دلتاهاي پهناور (سرزمين هاي مانند) به وجود مي آيد.

3 – دلتاي بنگال از آبرفت کدام رودها به وجود آمده است؟ آيا مي توانيد با مراجعه به يک نقشه ي جهان نما يا کره ي جغرافيايي بگوئيد دلتاي بنگال در کدام کشور قرار گرفته است؟
رودهاي گنگ و براهماپوترا، بنگلادش

4 – آيا مي توانيد با مراجعه به يک نقشه ي طبيعي ايران ، يک دلتاي مهم را در شمال کشورمان مشخص کنيد؟ اين دلتا از آبرفت هاي کدام رود به وجود آمده است؟
به عهده دانش آموز

درس چهارم:آب و هواي قاره ّي آسيا چگونه است؟
مي دانيد که براي تعيين وضعيت آب و هوايي هر منطقه، بايد ميزان دما و بارش آن را در طول چندين سال اندازه گيري کنيم. آسيا قاره ي پهناور است که از قطب شمال تا مدار استوا امتداد يافته و دما و بارش در بخش هاي مختلف آن متفاوت است از اين رو، د راين قاره آب و هواي گوناگوني وجود دارد. اکنون با توجه به دو شکل 10 و 11، پراکندگي دما و بارش را در آسيا به طور جداگانه بررسي مي کنيم. همان طور که در نقشه ي مقابل مشاهده مي کنيد، به طور کلي در آسيا سه بخش متفاوت از نظر دما وجود دارد:
1 – سرزمين هاي مجاور قطب شمال و سيبري که در تمام روزهاي سال سرد بوده و داراي يخبندان هاي بسيار و طولاني است.
2 – سرزمين هاي جنوبي که در مجاورت درياها، از درياي سرخ تا جزيره تايوان واقع شده اند و در تمامي روزهاي سال گرم هستند.
3 – بخش هاي داخلي که داراي سرما سخت و خشن و در زمستان ها و گرماي زياد در تابستان ها هستند.(آب و هواي قاره اي يا بري)

فعاليت :
1 – چرا سرزمين تبت همانند سرزمين هاي قطبي شمال و آسيا، د رتمامي روزهاي سال سرد است؟
تبت بلندترين فلات آسياست و اين سرزمين هاي بلند داراي آب و هواي سرد هستند.

2 – چرا سرزمين هاي جنوبي آسيا در تمامي روزهاي سال گرم اند؟
به دليل نزديکي به خط استوا.
تاکنون با مناطق مختلف آسيا از نظر وضعيت دما آشنا شديد، حال به پراکندگي بارش در اين قاره توجه کنيد. آسيا در تمامي بخش ها داراي بارش و رطوبت يکسان نيست بلکه برخي نواحي آن خشک و برخي مرطوب هستند. آيا مي دانيد رطوبت اين مناطق از کجا مي آيد؟ رطوبت از درياها و اقيانوس هاي مجاور مي آيد و سپس به وسيله ي باد به خشکي ها و قاره ها منتقل مي شود. آسيا از نظر ميزان بارش به دو قسمت آسياي مرطوب و آسياي خشک تقسيم شده است:

آسياي مرطوب :

به طور کلي ،سه نوع باد موجب انتقال رطوبت به سرزمين هاي داخل قاره ي آسيا مي شود:
1 – بادهاي موسمي در فصل تابستان که از شرق و جنوب شرقي آسيا مي وزد و باران فراوان به همراه مي آورد.
2 – بادهاي باران آور غربي در فصل زمستان که از اقيانوس اطلس به طرف سيبري مي وزند اما پيش از ان که به سيبري برسند، مقدار زيادي از باران خود را در اروپا فرو مي ريزند و سپس با نزديک شدن به سمت مشرقَ، رفته رفته مقدار باران آن ها کاسته مي شود.
3 – بادهاي باران آور مديترانه اي که به خصوص در فصل زمستان مي وزند و چنان که در نقشه مي بينيد. چندان به داخل قاره ي آسيا نفوذ نمي کنند.

آسياي خشک:
تمامي آسياي مرکزي، نواحي غربي و جنوب غربي آسيا شامل شبه جزيره ي عربستان ، نواحي داخلي فلات آناتولي و فلات ايران از نواحي خشک آسيا محسوب مي شوند. بيشتر اين سرزمين ها يا از دريا دورند يا کوه هاي بلند مانع ورود بادهاي مرطوب به داخل آن ها مي شود.


اثرات بادهاي موسمي:
همان طور که خوانديد، سرزمين ها مشرق و جنوب شرقي آسيا در تابستان ها در معرض وزش بادهاي باران آور موسمي قرار دارند. فعاليتهاي کشاورزي در اين نواحي بستگي بسياري به ريزش اين باران ها دارد. همه ساله عده ي زيادي از مردم اين نواحي هم زمان با ريزش باران هاي موسمي در تابستان، به روستاها و نواحي کشاورزي مهاجرت کرده و در فعاليت هاي کشاورزي به خصوص در کشت برنج شرکت مي کنند.
اگر باران هاي موسمي به موقع نبارد يا دچار بي نظمي شود، از توليد محصولات کشاورزي کاسته مي گردد و کشاورزان خسارت مي بينند و به عکس نيز ريزش شديد باران هاي موسمي گاهي موجب به راه افتادن سيل و طغيان رودخانه ها در اين نواحي مي شود.

فعاليت 2:
1 – در جدول مقابل ، مشخصات بادهاي باران آور آسيا را بنويسيد از نقشه استفاده کنيد)

نام باد مبدا وزش فصل وزش
بادهاي موسمي شرق و جنوب شرقي آسيا تابستان
بادهاي باران آور اقيانوس اطلس زمستان
بادهاي باران آور مديترانه اي درياي مديترانه زمستان





2 – چرا آسياي مرکزي و نواحي داخلي فلات ايران و فلات آناتولي را آسياي خشک ناميده اند؟
اين سرزمين ها يا از دريا دورند يا کوه هاي بلند مانع ورود بادهاي مرطوب به داخل آن ها مي شود.

3 – با توجه به نقشه ي پراکندگي باران در آسيا و نقشه ي طبقه بندي آب و هوا در آسيا، نوع آب و هواي هر يک از نواحي زير را مشخص کنيد.
سيبري وتبت ----> سرد وخشك
عربستان ----> گرم وخشك
جنوب شرقي آسيا ----> گرم ومرطوب
آسياي مركزي ----> قاره اي يا بري

4- درباره اثرات بادهاي موسمي توضيح دهيد:
اثر مثبت: فعاليت هاي کشاورزي به اين بادها بستگي دارد.(به خصوص کشت برنج)
اثر منفي: اگر باران هاي موسمي به موقع نبارد و يا دچار بي نظمي شود از توليد محصولات کشاورزي کاسته مي گردد و کشاورزان خسارت مي بينند برعکس نيز ريزش شديد باران هاي موسمي گاهي موجب به راه افتادن سيل و طغيان رودخانه ها در اين نواحي مي شود.

 

درس پنجم: آسياي سبز کجاست؟ آسياي خشک کجاست؟

در درس قبل خوانديد که در آسيا چند نوع آب و هوا وجود دارد. از اين رو پوشش هاي گياهي مختلف در اين قاره متناسب با آب و هوا به وجود آمده است. اکنون راهنماي نقشه را به دقت مطالعه کنيد و به فعاليت ها پاسخ دهيد:

فعاليت :
1 – اگر از شمال آسيا به سمت جنوب حرکت کنيم، چه نوع پوشش گياهي را مشاهده خواهيم کرد؟ نام ببريد؟
توندرا، جنگل هاي مخروطي (تايگا)، جنگل هاي پهن برگ، چمنزار، استپ بياباني، ساوان ، جنگل هاي انبوه گرمسيري (استوايي)

2 – هر يک از ويژگي هاي زير مربوط به کدام نوع پوشش گياهي است؟ تايگا - استپ - توندرا - جنگل هاي پهن برگ
جنگل هاي مخروطي سرو و کاج : تايگا
خزه و گلسنگ : توندرا
گياهان خاردار که با فاصله از هم روييده اند. استپ
درختاني مانند بلوط و سپيدار . جنگل هاي پهن برگ

3 – در مجاورت اقيانوس منجمد شمالي، سيبري و استوا چه نوع پوشش گياهي وجود دارد؟
اقيانوس منجمد شمالي ، توندرا ، سيبري: تايگا، استوا، جنگل هاي انبوه گرمسيري ، ساوان

4 – نوشته ي زير درباره ي دو ناحيه ي وسيع از آسياست که از نظر پوشش گياهي با هم تفاوت زيادي دارند. با توجه به نقشه ي پوشش گياهي و آنچه که درباره ي آب و هواي اين نواحي در درس هاي گذشته خوانده ايد. متن را کامل کنيد.


آسياي سبز
در جنوب شرقي و جنوب آسيا، جنگل هاي انبوه گرمسيري روييده است ؛ زيرا اين نواحي، در معرض وزش بادهاي موسمي قرار دارند که موجب ريزش باران، فراوان در آن مي شود.

آسياي خشک
در جنوب غربي و مرکز آسياَ، بيابان هاي وسيعي مانند بيابان عربستان، بيابان ايران، بيابان گبي ، بيابان سن کيانگ، بيابان شهر وجود دارد زيرا اين نواحي يا از دريا دورند يا کوه هاي بلند مانع ورود بادهاي مرطوب به داخل آن ها مي شود.

درس ششم : آيا قاره ي آسيا پرجمعيت ترين قاره جهان است؟
پراکندگي جمعيت:
به نقشه ي پراکندگي جمعيت در آسيا توجه کنيد.آيا پراکندگي جمعيت در همه جاي اين قاره يکسان است. در کدام نواحي تراکم جمعيت کمتر است؟ سيبري ، مغولستان ، هيماليا در نواحي داخلي شبه جزيره عربستان ، نواحي داخلي فلات ايران و نواحي مرکزي آسيا جمعيت کمي زندگي مي کنند؟ چرا؟ در نواحي مرتفع فلات تبت و هيماليا، به دليل سرماي طاقت فرسا، کم بودن زمين هاي کشاورزي، مشکلات حمل و نقل و تراکم جمعيت کم است. در مشرق و جنوب شرقي آسيا، تراکم جمعيت زياد است؛ براي مثال ، از حدود 212 ميليون نفر جمعيت کشور اندونزي، حدود 100 ميليون نفر، در جزيره ي کوچک جاوه و متمرکز شده اند. و اين جزيره متراکم ترين ناحيه ي کره ي زمين از نظر جمعيت است.

فعاليت :
1 – عوامل طبيعي مؤثر در پراکندگي جمعيت را در جاي مناسب خود قرار دهيد.
خاک نامساعد – جلگه هاي پست و هموار- باران فراوان – باران کم – پوشش گياهي فقير –فلات ها و قله هاي بلند – آب و هواي گرم و مرطوب – آب و هواي سرد و خشک – پوشش گياهي سرسبز – خاک آبرفتي.

 

افزايش جمعيت و پيامدهاي آن:
جمعيت جهان به سرعت رو به افزايش است؛ زيرا، تعداد افرادي که به دنيا مي آيند بسيار بيش از تعداد افرادي است که از دنيا مي روند. سرشماري ها نشان مي دهند که هم اکنون جمعيت جهان به بيش از6/6 ميليارد نفر رسيده است. آيا مي دانيد سرشماري چيست؟
براي آگاهي از تعداد جمعيت يک ناحيه آن ها را سرشماري مي کنند. اگر معلم از شما بخواهد که هريک از شما وضعيت افراد خانواده ي خود را از نظر تعداد، جنسيت ، ميزان سواد، سن و ... مطالعه کرده و نتيجه را به کلاس اعلام کنيد، اين عمل شما نوعي سرشماري است.
در سرشماري يک کشور، دولت اطلاعاتي در مورد جمعيت يک روستا، يک شهر، يک استان يا کشور گردآوري مي کند. اين اطلاعات به دولت کمک مي کند تا براي نيازهاي مختلف مردم و حل مشکلات آن ها برنامه ريزي کند.
به کساني که جمعيت را سرشماري مي کنند، آمارگير مي گويند. در کشور ما ، سرشماري هر ده سال يک بار صورت مي گيرد. نخستين سرشماري در سال 1335 و تازه ترين سرشماري در سال 1375 انجام گرفته است.
جمعيت در همه ي قاره هاي جهان به طور يک سان پراکنده نشده اند. به نمودار زير توجه کنيد. پرجمعيت ترين قاره ي جهان کدام قاره ا ست؟ آسيا

چين و هند پرجمعيت ترين کشورهاي جهان:
دو کشور چين (با بيش از يک ميليارد و دويست و هفتاد ميليون نفر) و هند ( با بيش از يک ميليارد نفر) پرجمعيت ترين کشورهاي جهان هستند که در قاره ي آسيا واقع شده اند. جمعيت اين دو کشور بر روي هم ⅓ جمعيت جهان را تشکيل مي دهد.
اين دو کشور با جمعيت زيادي مواجه هستند. اين امر مشکلات زيادي را براي مردم اين کشورها به وجود مي آورد. براي مثال تأمين مخارج و تهيه ي مسکن فرزندان براي پدران و مادران بسيار دشوار است.
در برخي از شهرهاي هند نظير کلکته، مدْرَس، و دهلي هزاران نفر تمام عمر را در کنار خيابان ها زندگي مي کنند. انسان از ديدن زندگي اين مردم فقير بسيار اندوهگين مي شود. جمعيت زياد هند موجب شده است که در اين کشور فقر، کمبود غذا و سوء تغذيه، کمبود وسايل بهداشتي و درماني، کمبود آب آشاميدني، کمبود مسکن، مدرسه و ... به وجود بيايد.
دولت هند امروزه به خانواده ها توصيه مي کند که فقط دو بچه داشته باشند تا زندگي آن ها بهتر شود. به نظر شما، چه تعداد بچه براي يک خانواده کافي است؟

 

درس هفتم : مردم قاره ي آسيا چه نژاد، زبان و ادياني دارند؟

نژاد : مردم آسيا از نژادهاي مختلف هستند و به زبان هاي گوناگون صحبت مي کنند. اکثر آسيايي ها از تيره هاي زرد پوست و بقيه از تيره هاي دو رگه به وجود آمده است. با استفاده از شکل 21 مي توانيد نژادهاي مختلف و سرزمين هاي محل سکونت هر نژاد را بشناسيد.

زبان:
مردم آسيا به صدها لهجه و زبان حرف مي زنند. در شکل 21، همه زبان هاي آسيا معرفي نشده اند ولي شما مي توانيد نام بعضي از زبان هايي که تعداد زيادي از مردم به آن ها تکلم مي کنند بشناسيد.

اديان :
آيا مي دانيد چه دين هاي بزرگي در جهان وجود دارد و نام هر يک چيست؟ کدام دين ها در قاره ي آسيا ظهور کرده اند؟ آسيا مهد اديان بزرگ جهان است. برخي از اين دين ها مانند دين يهود، مسيحيت و اسلام دين هاي الهي هستند و در سراسر جهان انتشار يافته اند اما برخي ديگر مانند آيين هاي بودايي و برهمايي در خارج از قاره ي آسيا پيروان چنداني ندارند. اديان بزرگ آسيا نقش مهمي در پي ريزي تمدن هاي مختلف در اين قاره داشته اند.
به نقشه توجه کنيد. دين هاي بزرگ آسيا که پيروان زيادي دارند عبارتند از : 1 – دين اسلام و در آسياي غربي 2 – آيين برهمايي د رهند ، 3 – آيين بودايي در شرق دور (آسياي شرقي)
مکه شهر مقدس مسلمانان و بيت المقدس شهر مقدس مسلمانان، مسيحيان و يهوديان است. شهر مقدس برهماييان بنارس و شهر مقدس بوداييان لهاساست.

فعاليت :
1- اکثر مردم آسيا از چه نژادي هستند؟
نژاد زردپوستان

2 – جدول مربوط به دين هاي بزرگ قاره ي ا سيا را کامل کنيد.

نام دين محل انتشار نام شهر مقدس
برهمايي هند بنارس
اسلام آسياي غربي مكه - بيت المقدس
بودايي آسياي شرقي لهاسا

درس هشتم:
مهم ترين ويژگي اقتصادي قاره ي آسيا چيست؟
قاره ي آسيا از نظر معادن و منابع زير زميني به ويژه، نفت ، گاز و زغال سنگ بسيار غني است. مهم ترين کشور صنعتي کشور آسيا ژاپن است و پس از آن مي توان کره ي جنوبي، چين و تايوان را نام برد.
کالاهاي صنعتي که در کارخانه هاي اين کشورها توليد مي شود در سراسر جهان صادر مي گردد. جمعيت زيادي از مردم اين قاره ي در بخش کشاورزي فعاليت دارند و درآمد آن ها از اين راه تأمين مي شود. مثلاً کشورهاي جنوبي شرقي آسيا توليد کنندگان عمده ي برنج جهان اند.

کشاورزي در آسيا با چه مشکلاتي روبه روست؟
همان طور که مي دانيد رشد جمعيت در کشورهاي شرق و جنوب شرق و منطقه خاورميانه بسيار زياد است؛ بنابراين، نياز به مواد غذايي در آسيا روز به روز بيشتر مي شود؛ از اين رو، کشورهاي آسيايي مي کوشند براي تأمين غذاي مردم با به کارگيري شيوه هاي جديد و استفاده از ابزار آلات صنعتي ميزان توليدات کشاورزي را بالا ببرند.
تعداد جمعيت روستانشين در آسيا بيشتر از جمعيت شهر نشين است اما با صنعتي شدن کشورها، روز به روز مهاجرت از روستاها به شهرها بيشتر مي شود و عده زيادي کار کشاورزي را رها مي کنند. و در کارخانه ها و مراکز خدماتي شهرها مشغول به کار مي شوند. از اين رو تعداد شهرهاي پرجمعيت چند ميليوني در حال افزايش است.
اغلب کشورهاي آسيا با اقيانوس ها و درياها ارتباط دارند. از اين رو، بازرگاني و تجارت بيشتر کشورها از طريق حمل و نقل دريايي صورت مي گيرد. صنعت ماهي گيري نيز در آسيا رونق دارد.
آسيا داراي جاذبه هاي گردشگري فراواني چون مراکز زيارتي، تفريحي و طبيعي است. هر ساله هزاران نفر، از جاذبه هاي جهانگردي کشورهاي آسيايي ديدن مي کنند. به نظر شما ، جذب جهانگرد چه تأثيري در اقتصادي کشورها دارد؟ بحث کنيد.

فعاليت :
1 – مهم ترين کشورهاي صنعتي آسيا کدام کشورها هستند؟
ژاپن ، کره ي جنوبي ، چين ، تايوان

2 – چرا تعداد شهرهاي پرجمعيت در آسيا روز به روز افزايش مي يابد؟
زيرا با صنعتي شدن کشورها، روز به روز مهاجرت از روستاها به شهرها بيشتر مي شود و عده زيادي کار کشاورزي را رها مي کنند و در کارخانه ها و مراکز خدماتي شهرها مشغول به کار مي شوند. از اين رو تعداد شهرهاي پرجمعيت چند ميليوني در حال افزايش است.

3- آيا مي توانيد سه مورد از جاذبه هاي جهانگردي در آسيا را نام ببريد؟
تاج محل دراگراي هند، ديوار بزرگ چين شهر ممنوعه در چين.

4 – بر روي نقشه ي سياسي آسيا، کشورهاي چين، هند ، عربستان ، ژاپن ، ترکيه ، يمن ، افغانستان ، قزاقستان را پيدا کنيد و با علامت * مشخص نمائيد.
به عهده دانش آموز

 

 

 

 

 

 

 

درس نهم : آيا قاره ي آفريقا فلات وسيع و کم ارتفاعي است؟

قاره ي آفريقا از نظر وسعت، سومين خشکي بزرگ جهان است. در اين قاره شگفت انگيزترين پديده هاي طبيعي همچون وسيع ترين بيابان ها يعني صحراي بزرگ آفريقا، جنگل هاي انبوه و انواع گوناگون جانوران ورودهاي پرآب وجود دارد.

موقعيت:
به نقشه توجه کنيد. قاره ي آفريقا بين کدام يک از اقيانوس ها قرار گرفته است؟ اين قاره ي ا ز کدام طرف به قاره هاي آسيا و اروپا متصل شده است؟ همان طور که ديديد، قاره ي آفريقا از سواحل درياي مديترانه تا دماغه ي اميدنيک امتداد يافته است. آفريقا به وسيله درياي مديترانه از اروپا به وسيله درياي سرخ از آسيا جدا شده است. اما اين فاصله هيچ گاه موجب جدايي مردم اين سه قاره ا ز يک ديگر نبوده است.

ناهمواري هاي آفريقا:
آفريقا فلاتي وسيع و کم ارتفاع است و در آن چين خوردگي ها و کوه هاي بلند کمتر ديده مي شود.به نقشه، ناهمواري هاي آفريقا دقت کنيد. آيا مي دانيد تنها چين خوردگي مهم آفريقا در شمال غربي اين قاره چه نام دارد؟ قله هاي مرتفع آفريقا کليمانجارو (5900) متر و کنيا(5200) متر را روي نقشه پيدا کنيد.

آفريقا سرزمين گسله ها و شکستگي ها: در شرق آفريقا، درياچه هاي زيادي وجود دارد که از مناظر زييابيي برخوردارند. علت تشکيل اين درياچه ها ، اغلب فرونشستن زمين يا شکستگي هاي بزرگ در پوسته ي زمين بوده است. به اين شکستگي هاي پوسته ي زمين گسل مي گويند. گودال هايي که بر اثر شکست ها پديدار مي شوند از آب پر شده و درياچه ها را به وجود مي آورند. اين شکستگي ها يا گسل ها همچنين باعث به وجود آمدن آبشارها و تنداب هاي بسيار در آفريقا شده است.

کناره هاي بدون بريدگي: به سواحل اين قاره دقت کنيد.چه تفاوتي با سواحل قاره ي ا سيا دارد؟ همان طور که مي بينيد بيشتر سواحل و کناره هاي آفريقا صاف و بدون بريدگي (خليج) است. به همين جهت، کناره هاي اين قاره براي پهلو گرفتن کشتي ها و ساختن بندرها چندان مناسب نيست.

جلگه هاي آفريقا:
رودهاي نيل ، کنگو، نيجر، ارانژ و زامبز در مسير خود به خصوص در جاهايي که به دريا مي ريزند، آبرفت هاي خود را گسترده و جلگه ها و دلتاهايي ايجاد کرده اند.

فعاليت :
1 – باتوجه به راهنماي نقشه تمام پديده هاي طبيعي را روي نقشه بنويسيد.

2 – اگر بخواهيد با کشتي از آب هاي اقيانوس هند به بندر العيون در کنار اقيانوس اطلس سفر کنيد و کوتاه ترين مسير را انتخاب کنيد از کدام مسيرها و مکان ها بايد بگذرد؟ نام ببريد.
تنگه باب المندب ، درياي سرخ، کانال سوئز، درياي مديترانه، تنگه جبل الطارق ، بندرالعيون

3 – خط استوا از کجاي آفريقا عبور مي کند؟ نام مدار رأس السرطان و رأس الجدي را روي نقشه بنويسيد.
خط استوا تقريباً از وسط قاره ي ا فريقا مي گذرد

4 – چرا کناره هاي آفريقا براي پهلو گرفتن کشتي و ساختن بندر چندان مناسب نيست؟
سواحل کناره هاي آفريقا صاف و بدون بريدگي (خليج) است.

5- نام طويل ترين رود جهان که در قاره ي آفريقا جريان دارد، چيست؟
رود نيل

درس دهم : آفريقاي سبز کجاست؟ آفريقاي خشک کجاست؟

آفريقا قاره اي گرم و بدون زمستان است.
مي دانيد که خط استوا تقريباً از وسط قاره ي ا فريقا مي گذرد. چون خورشيد در طول سال در مناطق استوايي و اطراف آن تا مدار رأس السرطان و رأس الجدي تقريباً عمود مي تابد، به همين سبب ، آفريقا قاره اي با آب و هواي گرم است و در بيشتر قسمت هاي آن زمستان ديده نمي شود.
به شکل شماره 35 توجه کنيد.

خط استوا و اطراف آن داراي آب و هواي گرم و مرطوب است. در اين منطقه، باران فراوان مي بارد اما هر چه از منطقه ي استوايي به سمت شمال يا جنوب آفريقا پيش برويم، از ميزان رطوبت و باران کاسته شده و کم کم به آب و هواي گرم و خشک تبديل مي شود. اين نوع آب و هوا در صحراي بزرگ آفريقا در شمال و در بيابان کالاهاري در جنوب ديده مي شود.
شمال آفريقا در مجاورت درياي مديترانه و بخش هايي از جنوب آفريقا آب و هواي معتدل مديترانه اي دارد. در کوهستآن هاي بلند آفريقا نيز آب و هواي کوهستاني مشاهده مي شود.

پوشش گياهي:
پوشش گياهي در آفريقا به آب و هوا و به خصوص ميزان ريزش باران بستگي دارد. انواع مهم پوشش گياهي قاره ي ا فريقا عبارت اند از :
جنگل هاي انبوه گرمسيري: در مجاورت خط استوا و به ويژه حوضه ي رود کنگو، گرماي شديد و باران هاي فراوان، جنگل هاي انبوهي به وجود آورده است. در اين منطقه رشد گياهان هرگز متوقف نمي شود. به اين قسمت آفريقاي سبز مي گويند.

ساوان: هر چه از بخش جنگل هاي انبوه به طرف شمال يا جنوب پيش برويم، از ميزان بارندگي کاسته مي شود و به منطقه اي مي رسيم که داراي دو فصل باراني و خشک است. اين منطقه محل رويش علفزارهاي بلند(ساوان) در آفريقاست. ساوان پوشش گياهي از علف هاي بلند است که در بين آن ها در ختچه هاي پراکنده ديده مي شود.
علفزارهاي ساوان در فصل پر باران خيلي سريع رشد مي کنند و سرسبز مي شوند و کشاورزي رواج مي يابد ولي وقتي فصل باراني پايان مي يابد، زمين و درختان، سرسبز خود را از دست مي دهند.
در ساوان هاي آفريقا، علف خوار و گوشت خوار تنومند چون فيل، زرافه ، گورخر آفريقايي، شير و ببر زندگي مي کنند. براي حفظ نسل اين جانوران ، مناطق بزرگ حفاظت شده اي احداث کرده اند که شکار در آن ها ممنوع است.

استپ بياباني : در شمال و جنوب ساوان، به علت کمي ريزش باران، به مناطق بياباني مي رسيم. بيابآن ها در نيم کره ي شمالي وسعت بيشتري دارد و اغلب زمين ها برهنه از پوشش گياهي است. البته در حاشيه ي اين بيابآن ها و نيز برخي از نواحي بخش هاي آن استپ ديده مي شود.

فعاليت :
1 – چرا آفريقا قاره اي گرم و بي زمستان است.
خط استوا تقريباً از وسط قاره ي ا فريقا مي گذرد و چون خورشيد در طول سال در مناطق استوايي و اطراف آن تا مدار رأس السرطان و رأس الجدي تقريباً عمود مي تابد به همين دليل آفريقا قاره اي با آب و هواي گرم است و در بيشتر قسمت هاي آن زمستان ديده نمي شود.

2 – هر يک از پوشش هاي گياهي زير مربوط به کدام نواحي است؟
ساوان ، جنگل هاي انبوه گرمسيري، استپ
- ناحيه اي که در آن باران کم و تبخير شديد است : استپ
- حوضه رود کنگو در مجاورت استوا: جنگل هاي انبوه گرمسيري
- ناحيه اي که داراي يک فصل باراني و يک فصل خشک است : ساوان

3 – در مقابل عبارت صحيح، حرف «ص» و در مقابل عبارت غلط، حرف «غ» بگذاريد.
وسعت بيابآن ها در شکل آفريقا بيشتر است. (صحيح)
در مجاورت استوا گرما شديد است و باران کمي مي بارد (غلط)

 

درس يازدهم: از جمعيت ، نژاد، زبان و دين مردم قاره ي آفريقا چه مي دانيد؟

جمعيت: يک بارديگر به نمودار مقايسه اي جمعيت قاره ها در درس ششم توجه کنيد. هر چند جمعيت آفريقا نسبت به وسعت آن کم است اما چون زاد و ولد در اين قاره زياد است، روزبروز بر تعداد جمعيت آن افزوده مي شود.
در طول ساليان دراز، عواملي چون وقوع جنگهاي داخلي، عدم رعايت بهداشت، شيوع بيماري هاي مختلف، خشک سالي هاي پي در پي و کمبود مواد غذايي از افزايش جمعيت در اين قاره جلوگيري کرده است.
به نقشه ي پراکندگي جمعيت در قاره ي ا فريقا توجه کنيد. آيا جمعيت در همه جاي آفريقا يک سان پراکنده شده است؟ آيا بخش هاي وسيعي از آفريقا کم جمعيت يا خالي از جمعيت است ؟ کدام نواحي ؟
نژاد: بيشتر مردم آفريقا از نژاد سياه هستند. مردم شمال صحراي بزرگ آفريقا و بخش کوچکي از جنوب اين قاره سفيد پوست اند.
زبان : مردم آفريقا يا به زبان کشورهايي که قبلاً تحت نفوذ و استعمار آن ها بوده اند( زبان فرانسوي، انگليسي و ...) يا به زبان هاي محلي خودشان صحبت مي کنند ساکنان کشورهاي شمال صحراي بزرگ آفريقا به زبان عربي حرف مي زنند.

دين : بيشتر مردم کشورهاي شمال آفريقا مسلمان اند. و مردم ساير مناطق آفريقا اغلب به دين مسيح يا مذاهب ابتدايي اعتقاد دارند.

فعاليت :
1 – در گذشته چه عواملي از افزايش جمعيت و قاره ي ا فريقا جلوگيري مي کرد؟
عواملي چون وقوع جنگ هاي داخلي ، عدم رعايت بهداشت، شيوع بيماريهاي مختلف، خشک سالي هاي پي در پي و کمبود مواد غذايي از افزايش جمعيت در اين قاره ي جلوگيري کرده است.

2 – با استفاده از نقشه ي پراکندگي جمعيت (شکل 38) نواحي پرجمعيت آفريقا و نواحي کم جمعيت را مشخص کنيد.
حوضه ي رود کنگو : پرجمعيت
دره ي رود نيل : پرجمعيت
کناره هاي خليج گينه :‌ پرجمعيت
صحراي بزرگ آفريقا : كم جمعيت
کناره هاي شمالي غربي : پرجمعيت
بيابان کالاهاري :‌كم جمعيت

2- چه عواملي موجب تراکم جمعيت در دلتاي رود نيل و پراکندگي جمعيت در صحراي آفريقا شده است؟
زمين هاي حاصلخيز، کشت محصولات مختلفي چون پنبه . آب و هواي معتدل کناره هاي رود نيل، موجب تراکم جمعيت در اين ناحيه و در صحراي آفريقا به دليل خشکسالي و گرماي شديد و نبود باران و خاک حاصلخيز شرايط زندگي بدتر است و در نتيجه جمعيت پراکنده تر هستند.

4 – با استفاده از شکل 41، چند کشور آفريقايي مسلمان را نام ببريد. کشورهاي مسلمان آفريقا بيشتر در کدام بخش اين قاره قرار دارند؟
ليبي، الجزاير، مصر، سودان، موريتاني ، .... شمالي

 

درس دوازدهم: قاره ي آفريقا صادر کننده ي مواد اوليه معدني و کشاورزي است
قاره ي آفريقا صادر کننده ي مواد اوليه معدني و کشاورزي است
آفريقا از نظر منابع طبيعي قاره اي ثروتمند است. در اين قاره معادن نفت، طلا، الماس، مس و نيز جنگل هاي عظيم فراواني وجود دارد. اقتصاد ودرآمد آفريقا بيشتر بر پايه ي کشاورزي و دامپروري استوار است. از نظر کشاورزي محصولات استوايي گرمسيري چون قهوه، کاکائو، و کائوچو در اين قاره توليد مي شود و در دره ي نيل کشت پنبه رونق دارد. اين محصولات معدني و کشاورزي اکثراً به خارج از آفريقا صادر مي شود؛ از اين رو مي توان گفت آفريقا بيشتر تأمين کننده ي مواد اوليه براي کارخانه ها و مراکز صنعتي ديگر کشورهاي جهان است چون در خود آفريقا صنعت پيشرفت چنداني نکرده است.
قاره ي آفريقا ساليان دراز تحت نفوذ و استعمار کشورهاي اروپايي قرار داشته و استعمارگران با غارت منابع و ثروتهاي عظيم آن، مانع توسعه و پيشرفت کشورهاي اين قاره يشده اند.
امروزه همه ي کشورهاي آفريقايي به استقلال رسيده و به عضويت سازمان ملل متحد درآمده اند. ملت هاي آفريقا امروز سعي مي کنند موانع و مشکلات خود را حل کنند و به توسعه پيشرفت و بهبود شرايط زندگي دست يابند.
همان طور که خوانديد، هر چند جمعيت آفريقا نسبت به وسعت آن کم است اما متأسفانه رشد جمعيت در اين قاره بسيار سريع است و فقر و خشک سالي هاي پياپي، مشکلات زيادي از جهت تأمين غذا، براي مردم اين قاره فراهم کرده است.

جاذبه هاي گردشگري:
اهرام و ساير آثار باستاني مصر، سواحل شمالي آفريقا در کناره ي درياي مديترانه، آداب و رسوم مردم و نيز پارک هاي ملي ( وحش) معروفي که در آفريقا وجود دارد، از جاذبه هاي جهانگردي اين قاره ا ست.

فعاليت :
1 – چه عامل مهمي ساليان دراز از پيشرفت و توسعه ي کشورهاي آفريقايي جلوگيري کرده است؟
زيرا ساليان دراز تحت نفوذ و استعمار کشورهاي اروپايي قرار داشته و استعمارگران با غارت منابع و ثروت هاي عظيم آن، مانع توسعه و پيشرفت کشورهاي اين قاره شده اند.

2 – به نقشه ي مصور اقتصادي توجه کنيد:
الف) معادن مهم قاره ي آفريقا را نام ببريد.
ب) چند نمونه از محصولات استوايي قاره ي آفريقا را نام ببريد.
پ) در اطراف دره ي نيل چه محصول مهمي به دست مي آيد؟
الف). زغال سنگ، طلا، الماس، مس
ب). کاکائو، بادام زميني، قهوه، توتون، نيشکر
پ) پنبه

درس سيزدهم ناهمواري هاي قاره ي اروپا چگونه است؟

موقعيت :
اروپا يکي از کم وسعت ترين قاره هاي جهان است و در منطقه ي معتدل قرار گرفته است. آيا قاره ي اروپا خشکي مستقلي است؟
قاره ي اروپا را مي توان دنباله ي قاره ي پهناور و مرتفع آسيا دانست. به همين جهت، برخي از جغرافيدان ها دو قاره ي آسيا و اروپا را يک قاره دانسته و آن را اوراسيا گفته اند. با اين حال، رشته کوه اورال به عنوان يک مرز طبيعي، اين دو قاره را از يک ديگر جدا مي کند.
به شکل 45 نگاه کنيد. در قاره ي اروپا سه شبه جزيره مهم وجود دارد. آيا مي توانيد نام آن ها را روي نقشه پيدا کنيد و نام هر يک را بگوئيد؟

ناهمواري هاي اروپا:
ناهمواري هاي اروپا به دو بخش متفاوت تقسيم مي شود:
در مناطق شمالي اروپا کوه ها از نظر زمين شناسي فرسوده و قديمي بوده، ارتفاع آن ها کم است و داراي قله هاي گنبدي شکل هستند. در اين مناطق همچنين جلگه هاي پهناور و درياچه هاي بسيار ديده مي شود. به اين منطقه از اروپا که در يک دوره ي بسيار طولاني، فرسايش، بلنديهاي آن را صاف کرده و ناهمواري هاي ملايم در آن به وجود آورده است اروپاي پير مي گويند.
در جنوب اروپا چين خوردگي ها و رشته کوه هاي بلند ديده مي شود. در اين منطقه قله ها نوک تيز و پوشيده از برف و يخ هستند. دامنه ي کوه ها اغلب داراي شيب تند است . رشته کوه هاي آلپ و پيوند در اين منطقه قراردارند. در ميان اين کوهستان ها آبشارهاي زيباي فراوان و رودهاي پرآب وجود دارد. بر روي اين رودها سدهاي بزرگي احداث شده که از نيروي برق آن ها در صنعت و از آب آن ها در کشاورزي استفاده مي شود.
به منطقه جنوبي اروپا که در آن چين خوردگي ها و رشته کوه هاي بلند وجود دارد و آتش فشان و زمين لرزه نيز در آن اتفاق مي افتد اروپاي جوان مي گويند.


رودهاي اروپا:
رودهايي که در اروپاي شمالي جريان دارند، تقريباً در تمام طول سال منظم و پرآب اند اما رودهايي که در جنوب جريان دارند در فصل هاي گرم سال ميزان آبدهي آن ها کم مي شود.
از رودهاي اروپا اغلب براي آبياري زمين هاي کشاورزي و کشتي راني استفاده مي شود. اين رودها در حمل و نقل داخلي قاره ي اروپا نيز اهميت زيادي دارند. آيا مي توانيد مسير رودهاي دانوب، ولگا، راين، دن را روي نقشه نشان بدهيد؟
همان طور که مي بينيد دانوب طويل ترين رود اروپاست که از چند کشور مي گذرد. متأسفانه فعاليت هاي صنعتي و قرار گرفتن کارخانه ها در مجاورت اين رود سبب شده است که دانوب همانند برخي رودهاي ديگر اروپا به شدت آلوده مي شود.


فعاليت:
1 – منظور از اوراسيا چيست؟
قاره ي اروپا را مي توان دنباله ي قاره ي پهناور و مرتفع آسيا دانست. به همين جهت، برخي از جغرافيدان ها دو قاره ي ا سيا و اروپا را يک قاره دانسته و آن را اوراسيا گفته اند.

2 – کدام ناهمواري به عنوان مرز طبيعي بين آسيا و اروپا در نظر گرفته شده است؟
رشته کوه هاي اورال

3 – قاره ي اروپا از شمال ، جنوب، مشرق و مغرب به کجا محدود مي شود؟
شمال:(اقيانوس منجمد شمالي) غرب:(اقيانوس اطلس) شرق :( قاره ي ا سيا) جنوب : ( درياي مديترانه)

4 – روي نقشه ي مقابل :
* نام دو رشته کوه ، يک اقيانوس و يک تنگه را با علامت «؟» مشخص شده است بنويسيد.
* محل شبه جزيره ي اسکانديناوي را روي نقشه مشخص کنيد و نام آن را بنويسيد.
* رشته کوه هاي آلپ، پيرنه، اقيانوس اطلس، تنگه ي جبل الطارق
* به عهده دانش آموز

5 – با استفاده از يک نقشه ي جهان نما مسير رود دانوب را در اروپا دنبال کنيد. اين رود از کدام کشورها عبور مي کند؟
رود دانوب از ارتفاعات آلمان سرچشمه مي گيرد از اتريش، مجارستان، چکسلواکي، يوگسلاوي، روماني و بلغارستان مي گذرد و به درياي سياه مي ريزد.

6 – جدول را کامل کنيد:

 

اروپاي پير اروپاي جوان
قله ها :
گنبدي شكل و كم ارتفاع نوك تيز وبلند
دره ها : باز به شكل U تنگ به شكل V
دامنه كوهها : كم شيب وملايم با شيب تند
زمين لرزه و فعاليتهاي آتش فشاني : ندارد دارد



7 – به شکل 48 توجه کنيد. چه عواملي ممکن است موجب آلودگي رود شود؟ به نظر شما، رودهاي اروپا از چه راه هايي ممکن است آلوده شوند؟
ورود حفر فضولات کارخانه هاي اطراف به رودخانه ها، کودشيمايي و سم که براي زمين هاي کشاورزي استفاده مي شود، حمل و نقل دريايي روغن و بنزين کشتي ها به رودخانه ها مي ريزد. فاضلاب و زباله هاي اتمي به رودخانه ها جاري مي شود.

 

درس چهاردهم: چرا اروپا قاره ي سرسبز و بدون بيابان است؟

آب و هوا :

اروپا در منطقه ي معتدل کره ي زمين قرار دارد. به همين دليل ، بيابآن هاي گرم و خشک، باران هاي سيل آسا و نواحي يخ بسته ي وسيعي در آن ديده نمي شود. به نقشه ي انواع آب و هوا در اروپا توجه کنيد:

* باريکه اي از شمال اسکانديناوي و ايسلند در آب و هواي قطبي دارند.
* سوئد و فنلاند و شمال شرق اروپا و آب و هواي سرد دارند. در اين ناحيه ، زمستان هاي سرد و طولاني با بارش سنگين برف همراه است . تابستآن هاي اين منطقه کوتاه و خنک است.

* مناطق مجاور اقيانوس اطلس، انگلستان و ايرلند، آب و هواي معتدل اقيانوسي دارند. اين مناطق در زمستان به دليل عبور جريان هاي دريايي آب گرم از سواحل آب و هواي معتدل دارند و در تابستان نيز هوا خنک است.

* مناطق جنوبي اروپا در سواحل درياي مديترانه آب و هواي مديترانه اي دارد. آب و هواي مديترانه اي دو ويژگي دارد:
1 – زمستان هاي معتدل و مرطوب ؛
2 – تابستان هاي گرم و خشک

* مرکز و شرق اروپا به دليل دوري از درياها آب و هواي قاره اي يا بري دارد. ميزان بارندگي در آن جا کم است و زمستان ها سرد و تابستان ها گرم است.

بادها:
اروپاي شمالي و مرکزي : اين مناطق در معرض وزش بادهاي غربي که از اقيانوس اطلس مي وزد، قرارگرفته است. در زمستان ها نيز بادهاي سرد قطبي به اين مناطق مي وزد
اروپاي مديترانه اي : اين منطقه در معرض وزش بادهاي سرد و بادهاي گرم است. بادهاي گرم و خشک از صحراي بزرگ آفريقا مي وزد. اين بادها آنقدر گرم هستند که گاهي دماي هوا را در سواحل اروپا به 40 درجه ي سانتيگراد نيز مي رسانند که در نتيجه ي آن، به مزارع انگور و زيتون آسيب وارد مي شود.
بادهاي سرد نيزدر زمستان ها از کوه هاي آلپ برخاسته و اين منطقه را تحت تأثير قرار مي دهند.

پوشش گياهي:
با توجه به گوناگوني آب و هوا ، نوع پوشش هاي گياهي در اروپا متفاوت است. به نقشه ي پوشش گياهي اروپا توجه کنيد. آيا جنگل ها و چمن زارها در اروپا وسعت زيادي دارد؟ تقريباً اروپا را جنگل پوشانده است. باران و رطوبت کافي و خاک مساعد موجب شده است که مناظر طبيعي زيبايي در اين قاره به وجود بيايد.
مثلاً خاک کشور فنلاند وسيعي از خاک کشور سوئد پوشيده از جنگل هاي مخروطي ( سوزني برگ ها) است که در اقتصاد اين کشورها بسيار مؤثر است.

فعاليت :
1 – تمرين با نقشه :
با توجه به شکل 51، انواع آب و هواي اروپا، بگوئيد هر يک از کشورهاي زير چه نوع آب و هوايي دارند؟
فنلاند (سرد) - ايتاليا(مديترانه اي) - انگلستان (اقيانوسي) - ايرلند( اقيانوسي) - ايسلند (قطبي)

2 – کدام مناطق اروپا آب و هواي قاره اي يا بري دارد؟
- با توجه به آنچه که در درس هاي گذشته آموخته ايد، بگوئيد آب و هواي قاره ا ي يا بري چه نوع آب و هوايي است؟
- چرا اين بخش هاي اروپا که نام برديد، آب و هواي قاره ا ي يا بري دارند؟
مرکز و شرق اروپا
زمستان سرد و خشک و تابستان بسيار گرم.
به دليل دوري از درياها.

3 – آب و هواي مديترانه اي چه ويژگي هايي دارد؟
- چرا سواحل مديترانه در تابستان گرم و خشک است؟
1– زمستآن هاي معتدل و مرطوب
2 – تابستآن هاي گرم و خشک
به دليل بادهاي گرم و خشک که از صحراي بزرگ آفريقا مي وزد.

4 – هر يک از دايره ها را با استفاده از خط، به يک بيضي وصل کنيد؟

 

 

درس پانزدهم: ويژگي هاي انساني قاره ي اروپا چيست؟

جمعيت : به نظر شما چرا اروپا با وسعت کمي که دارد از نظر جمعيت يکي از قاره هاي پر تراکم جهان است؟
به نقشه ي پراکندگي جمعيت و اروپا توجه کنيد. به علت وجود شرايط طبيعي مساعد در اين قاره ي، يعني وجود جلگه هاي پهناور، رودهاي پرآب، آب و هواي معتدل و ريزش باران کافي، همچنين به خاطر توسعه ي علم و صنعت، امکان کار و فعاليت اقتصادي در اروپا به خوبي فراهم شده است.به همين دليل در بيشتر بخش هاي اين قاره جمعيت متراکم است.
پرجمعيت ترين نواحي اروپا، در کنار رودهاي مهم اطراف مراکز صنعتي و نواحي مساعد کشاورزي ديده مي شود.
هر چند اروپا قاره ي پرجمعيتي است اما رشد جمعيت در آن کم است؛ زيرا خانواده ها به ويژه در کشورهاي صنعتي، تمايلي به داشتن فرزند زياد ندارند؛ از اين رو رشد جمعيت در برخي از کشورهاي اروپا مانند آلمان و ايتاليا به شدت رو به کاهش است.
نژاد : اروپائيان از نظر نژاد سفيد هستند و به تيره هاي مختلفي تقسيم مي شوند.
زبان : زبان مردم اروپا به سه دسته تقسيم مي شود. برخي از زبان ها مانند ايتاليايي و اسپانيايي ريشه ي لاتين، برخي مانند آلماني و انگليسي و ريشه ي ژرمني و برخي ديگر مثل روسي و لهستاني ريشه ي اسلاو دارند.
دين : بيشتر مردم اروپا پيرو دين حضرت مسيح (ع) هستند.
دين مسيحي به سه مذهب بزرگ کاتوليک، پروتستان و ارتدوکس تقسيم مي شود. کاتوليک ها از رهبر مذهبي و روحاني خود پاپ که محل اقامت او در واتيکان است پيروي مي کنند. مسلمانان در همه ي قاره ي ا روپا پراکنده اند اما شمار زيادي از آنان در شبه جزيره ي بالکان (آلباني ، بوسني، هرزگوين، بلغارستان، بخش اروپايي ترکيه) زندگي مي کنند.
در اين کشورها مساجدي با شکوه و کهن وجود دارد.

فعاليت :

1 – با استفاده از دو کلمه ي «کم» و «زياد» عبارت هاي زير را کامل کنيد.
تراکم جمعيت در اروپا در کنار رودها، مراکز صنعتي و نواحي مساعد براي کشاورزي، زياد است.
تراکم جمعيت در ارتفاعات آلپ و شمال اسکانديناوي به دليل سرما و خاک نامساعد، کم است.
جمعيت قاره ي اروپا نسبت به وسعت آن زياد است ولي رشد جمعيت کم است.

2 – دين بيشتر مردم اروپا مسيحي است و اين دين به سه مذهب ....،.... و ..... تقسيم مي شود.
كاتوليک، پروتستان ، ارتدوکس

3 – مسلمانان اروپا بيشتر در کدام نواحي زندگي مي کنند؟
در شبه جزيره بالکان (آلباني، بوسني هرزگوين، بلغارستان و بخش اروپايي ترکيه)

 

درس شانزدهم: چرا اقتصاد قاره ي اروپا پيشرفته است؟

قاره ي اروپا داراي منابع زيرزميني از قبيل معادن زغال سنگ و نفت (در درياي شمال) است اما اين منابع نمي تواند پاسخ گوي صنايع عظيم اين قاره باشد.
از اين رو، اروپا براي ادامه ي حيات صنايع خود به منابع معدني و مواد اوليه ي کشورهاي ديگر نياز دارد و وارد کننده ي اين مواد است. در گذشته ، کشورهاي اروپايي براي برآوردن نياز خود به استعمار قاره هاي ديگر روي مي آوردند.
امروزه اروپا با استفاده از علم و فناوري جديد توانسته است از بزرگ ترين مناطق صنعتي جهان باشد. کالاهاي صنعتي کشورهاي چون آلمان، انگلستان و فرانسه به سراسر جهان صادر مي شود.
کشاورزي تقريباً در همه جاي اروپا رايج است و با استفاده از ماشين آلات مدرن و شيوه هاي علمي صورت مي گيرد.
در جنوب اروپا، آب و هواي مديترانه اي سبب شده است که در اين منطقه محصولات ويژه اي چون زيتون ، مرکبات و انگور به عمل آيد.
در آن جا، دامداري و دامپروري نيز با شيوه هاي علمي انجام مي شود و ميزان توليد محصولات گوشتي و لبني زياد است. بسياري از فرآورده هاي گوشتي و لبني کشورهايي چون هلند و دانمارک به خارج اروپا صادر مي شود.
صنعت ماهيگيري نيز به سبب دسترسي به درياها و اقيانوس اطلس در اروپا رونق دارد و نروژ از کشورهايي است که در اين صنعت فعاليت چشمگير دارد.
قاره ي اروپا به دليل داشتن مراکز فرهنگي و تاريخي فراوان نظير موزه ها، کليساها و دانشگاه ها، مورد توجه گردشگران است. جاذبه هاي طبيعي سواحل آفتابي طولاني در مديترانه، ورزشگاه هاي زمستاني در کوه هاي آلپ و بالاخره، داشتن مراکز خريد و فروشگاه هاي بزرگ، پيوسته مورد بازديد جهان گردان سراسر دنيا قرار مي گيرد. اسپانيا، ايتاليا، فرانسه از جمله کشورهايي هستند که از طريق ورود جهان گردان درآمدهاي بسيار زيادي کسب مي کنند.

فعاليت :
1 – چرا کشورهاي اروپايي در گذشته به استعمار کشورهاي ديگر مي پرداختند؟
براي برآوردن نياز خود .

2- چرا کشاورزي اروپا پيشرفته است؟
زيرا با استفاده از ماشين آلات مدرن و شيوه هاي علمي کشاورزي اروپا پيشرفت کرده است.

3- در اروپا گردشگري رونق بسيار دارد؟ چرا؟
زيرا به دليل داشتن مراکز فرهنگي و تاريخي فراوان نظير موزه ها، کليساها و دانشگاهها مورد توجه گردشگران است. جاذبه هاي طبيعي سواحل آفتابي طولاني در مديترانه، ورزشگاه هاي زمستاني در کوه هاي آلپ و بالاخره داشتن مراکز خريد و فروشگاه هاي بزرگ، مورد بازديد جهان گردان سراسر دنيا قرار مي گيرد.

4 – پاسخ صحيح را در دايره ها بگذاريد. سه کشور اروپايي که صادر کننده ي کالاهاي صنعتي هستند.
دو کشور اروپايي که گردشگران و جهانگردان زيادي را جلب مي کنند.
دو کشور اروپايي که صادر کننده لبنيات هستند.
از فعالترين کشورهاي اروپايي در صنعت ماهيگيري است.

 

درس هفدهم : قاره ي آمريکا کجاست؟

سه قاره ي آسيا، آفريقا و اروپا از گذشته هاي دور محل زندگي انسان ها بوده است؛ از اين رو، به آن ها بّر قديم مي گويند اما به قاره ي آمريکا بّر جديد مي گويند. چون خيلي ديرتر از ساير قاره ها کشف و شناخته شد.

موقعيت :
قاره ي آمريکا بين کدام اقيانوس ها قرار گرفته است؟
به نقشه ي صفحه روبه رو نگاه کنيد. قاره ي آمريکا که از قطب شمال تا نزديکي قطب جنوب کشيده شده است. به دو تکه ي تقريباً مساوي تقسيم شده است : آمريکاي شمالي و آمريکاي جنوبي اين دو قسمت خود به وسيله ي خشکي باريکي که آمريکاي مرکزي ناميده مي شود به يک ديگر متصل اند.
تا قبل از حفر کانال پاناما، کشتي ها براي عبور از اقيانوس اطلس به اقيانوس آرام، مجبور بودند آمريکاي جنوبي را دور بزنند ولي بعدها با حفر اين کانال دو اقيانوس به هم مرتبط شدند.

ناهمواري ها:
چين خوردگي هاي جوان و مرتفع : در نقشه ي صفحه مقابل دقت کنيد. رشته کوه هاي جوان و مرتفع آمريکا در امتداد کناره هاي کدام اقيانوس ها کشيده شده است؟
رشته کوه هاي راکي (روشوز) در آمريکاي شمالي و رشته کوه هاي آند در آمريکاي جنوبي، چين خوردگي هاي جوان آمريکا هستند. در اين مناطق ناآرام بودن پوسته ي زمين،آتش فشان ها و زمين لرزه هاي فراواني رخ مي دهد.
آمريکاي مرکزي و جزاير درياي آنتيل نيز سرزمين آتش فشان ها و زمين لرزه هاست. کوه هاي کم ارتفاع قديمي : در شرق آمريکاي شمالي، توده هاي کوهستاني قديمي آپالاش و در شرق آمريکاي جنوبي، توده ي فرسوده ي برزيل قرار دارد.
جلگه ها: کدام رودها در آمريکاي شمالي و جنوبي جلگه هايي را پديد آورده اند؟ از به جاي ماندن آبرفت هاي رودپرآب مي سي سي پي در آمريکاي شمالي، جلگه ي مي سي سي پي به وجود آمده است و در آمريکاي جنوبي نيز جلگه ي آمازون و جلگه ي پارانا از آبرفت اين دو رود تشکيل شده اند. رود آمازون پرآب ترين رودخانه ي جهان است.

فعاليت :
1 – چرا به قاره ي آمريکا بر جديد مي گفتند؟
زيرا خيلي ديرتر از ساير قاره ها کشف و شناخته شد

2 – بر روي نقشه مقابل، موارد زير را بيابيد و شماره گذاري کنيد.
به عهده دانش آموز

3 – چرا کانال پاناما حفر شده است؟
تا قبل از حفرکانال پاناما، کشتي ها براي عبور از اقيانوس اطلس به اقيانوس آرام مجبور بودند آمريکاي جنوبي را دور بزنند ولي بعدها با حفر اين کانال دو اقيانوس به هم مرتبط شدند.

4 – فرض کنيد يک کشتي مي خواهد از آب هاي اقيانوس اطلس به اقيانوس آرام برود. کشتي مي تواند از دو مسير حرکت کند. اين دو مسير را روي نقشه ترسيم کنيد. کدام مسير کوتاه تر است؟ چرا؟
به عهده دانش آموز

درس هجدهم : چرا آب و هوا و پوشش گياهي قاره ي آمريکا از شمال به جنوب تغيير مي کند؟

در درس هاي قبل آموختيد که قاره ي آمريکا از قطب شمال تا نزديکي قطب جنوب کشيده شده است. به همين سبب انواع آب و هوا و پوشش گياهي در اين قاره به چشم مي خورد. به نقشه ي پوشش گياهي توجه کنيد. نقشه پوشش گياهي در آمريکا
در شمال آمريکاي شمالي و جنوب آمريکاي جنوبي، پوشش گياهي توندرا وجود دارد. اين مناطق به دليل مجاورت با قطب شمال و قطب جنوب، آب و هواي قطبي دارند.
در آمريکاي شمالي پس از توندرا به جنگل هاي مخروطي (سوزني برگ ها) برمي خوريم.
اين منطقه که در جنوب توندرا قرار گرفته است، آب و هواي سرد دارد. جنگل هاي مخروطي و آب و هواي سرد بيشتر در کشور کانادا مشاهده مي شود.
پس از اين منطقه در قسمت نسبتاً وسيعي از آمريکا شمالي، جنگل هاي پهن برگ منطقه ي معتدل روييده است. وجود اين نوع پوشش گياهي به دليل آب و هواي معتدل اقيانوسي است که در اين بخش از آمريکا حکم فرماست.
چنان که در نقشه مشاهده مي کنيد، اطراف استوا در آمريکاي جنوبي پوشيده از جنگل هاي انبوه است. آب و هواي گرم و مرطوب استوايي، آمريکاي مرکزي و جزاير درياي آنتيل و بخش هاي شمالي، آمريکاي جنوبي را در بر مي گيرد.
در آمريکاي شمالي و آمريکاي جنوبي بيابآن هايي وجود دارد. نام اين بيابآن ها چيست؟
در هنگام روز درجه حرارت د راين بيابآن ها به 50 درصد سانتي گراد مي رسد و در شب به صفر درجه سانتي گراد کاهش مي يابد. چون کوه هاي بلند راکي و آند از نفوذ رطوبت اقيانوس ها به اين مناطق جلوگيري مي کنند، ميزان بارش در اين بيابآن ها بسيار ناچيز است.

فعاليت :
1 – جدول را کامل کنيد.
1 – اين نوع جنگل ها در آمريکاي شمالي و کانادا وجود دارد.
2 – نام بياباني که در آمريکاي جنوبي قرار گرفته است.
3 – مناطق شمالي آمريکا داراي اين نوع آب و هواست.
4 – جنگل ها در مجاورت خط استوا به اين صورت هستند.
حروفي را که در مربع هاي سياه قرار دارند کنار هم بگذاريد. کلمه اي که به دست مي آيد، رمز جدول بوده که نام نوعي پوشش گياهي است. اين پوشش گياهي در آمريکاي شمالي ديده مي شود يا آمريکاي جنوبي؟ اين نوع پوشش گياهي بيانگر چه نوع آب و هوايي است؟
1- مخروطي
2- اتاكاما
3- سرد
4- انبوه
ساوان، آمريکاي جنوبي، در منطقه گرمسيري مي رويد در اين ناحيه يک فصل باراني و يک فصل خشک وجود دارد

 

درس نوزدهم: آيا آمريکا قاره اي با دو فرهنگ و تمدن مختلف است؟

مردم قاره ي آمريکا از نژادها و تيره هاي گوناگون تشکيل شده اند. مهم ترين آن ها عبارت اند از:
بوميان: سرخ پوستان ساکنان اصلي و قديمي آمريکا هستند که به آن ها هندي نيز مي گويند. پس از کشف آمريکا و با ورود سفيد پوستان اروپايي به اين قارّه جنگ هايي بين بوميان و اروپائيان رخ داد که به سبب آن بسياري از سرخ پوستان از بين رفتند. امروزه عده ي بسيار کمي از آن ها باقي مانده اند)
سفيد پوستان : از قرن شانزدهم ميلادي به بعد، به تدريج مهاجران سفيد پوست اروپايي در آمريکا سکونت گزيدند و روز به روز بر تعداد آن ها افزوده شد. امروزه عده ي زيادي از مردم قاره ي آمريکا دو رگه هستند که از اختلاط نژاد و مليت هاي گوناگون به وجود آمده اند.
سياهان : سياه پوستان آمريکايي در واقع فرزندان و نوادگان بردگان آفريقايي هستند که دوران استعمار به وسيله سفيد پوستان براي کار در مزارع کشاورزي و معادن به اجبار به اين قاره آورده شدند. امروزه عده ي زيادي سياه پوست در آمريکاي شمالي و آمريکاي جنوبي زندگي مي کنند.
در ايالات متحده ي آمريکا ، سياه پوستان بيشتر در جنوب شرقي اين کشور و نيز در شهرهاي بزرگي چون شيکاگو و نيويورک زندگي مي کنند و شرايط زندگي آنان از نظر اقتصادي و اجتماعي در مقايسه با سفيد پوستان نامناسب است.
در قاره ي آمريکا در فرهنگ متفاوت وجود دارد: در آمريکاي شمالي به سبب مهاجرت انگليسي ها، فرهنگ آنگلوساکسون غلبه دارد و زبان مردم انگليسي است. دو کشور ثروتمند و صنعتي جهان ، يعني کانادا و ايالات متحده آمريکا در اين بخش واقع شده اند. بندر نيويورک بزرگ ترين شهر و بندر تجاري جهان است و مقر سازمان ملل متحد در ايالات متحده ي آمريکا قرار دارد. آمريکاي مرکزي و جنوبي به سبب مهاجرت اسپانيايي ها و پرتغالي ها به اين بخش، فرهنگ لاتيني دارند؛ از اين رو ، به آمريکاي مرکزي و جنوبي آمريکاي لاتين هم گفته مي شود.
رشد جمعيت در آمريکاي لاتين بيشتر از آمريکاي شمالي است.

فعاليت :
1 – آمريکاي لاتين به کدام بخش از قاره ي آمريکا گفته مي شود؟چرا؟
آمريکاي مرکزي و جنوبي، به سبب مهاجرت اسپانيايي و پرتغالي ها به اين بخش.

2 – به نقشه پراکندگي نژادها در قاره ي آمريکا توجه کنيد. دو رگه ها بيشتر در آمريکاي شمالي پراکنده شده اند يا در آمريکاي مرکزي و جنوبي ؟
درآمريکاي مرکزي و جنوبي.

3- منشأ سياه پوستاني که امروزه در قاره ي آمريکا زندگي مي کنند کجاست؟ توضيح دهيد.
سياه پوستان آمريکايي در واقع فرزندان و نوادگان بردگان آفريقايي هستند که در دوران استعمار به وسيله ي سفيد پوستان براي کار در مزارع کشاورزي و معادن به اجبار به اين قاره آورده شده اند.

4 – با توجه به نقشه ي بالا توضيح دهيد.
نام يک کشور در آمريکاي مرکزي ---> مکزيک
نام دو کشور در آمريکاي شمالي ---> کانادا – ايالات متحده آمريکا
نام سه کشور در آمريکاي جنوبي ---> آرژانتين ، شيلي ، بوليوي

5- پايتخت ايالات متحده ي آمريکا کدام شهر است ؟ مقرّ سازمان ملل متحد در کدام شهر آمريکاست؟ اين شهرها در کدام سمت آمريکا قرار دارند؟
واشنگتن ، نيويورک ، شرق

 

درس بيستم: چه عواملي موجب پيشرفت اقتصادي آمريکاي شمالي شده است؟

آمريکاي شمالي :
دو کشور آمريکاي شمالي (ايالات متحده ي آمريکا و کانادا) به دلايل مختلف از پيشرفته ترين کشورهاي صنعتي دنيا هستند از جمله:
آمريکاي شمالي معادن زيرزميني فراواني دارد و از نظر منابع طبيعي نيز به دليل وسعت خاکهاي قابل کشت، رودهاي پرآب و تنوع آب وهوايي غني است.
پيشرفت و توسعه ي آمريکاي شمالي، به ويژه ايالات متحده آمريکا علاوه بر اين، مديون اروپاييان است که پس از کشف آمريکا به اين قاره مهاجرت کردند. آن ها سرمايه هايي را که با خود آورده بودند و همچنين مهارت ها و استعدادهاي خود را در اين سرزمين ها به کار گرفتند و در مدت چند قرن تمدن جديدي را به وجود آوردند.
عوامل ديگري نيز در توسعه ي اقتصادي آمريکاي شمالي تأييد داشته است؛ مثلاً در جنگ جهاني دوم صنايع کشورهاي اروپايي اغلب ويران شد ولي ايالات متحده ي آمريکا به دليل دور بودن از منطقه ي جنگ آسيبي نديد و توانست از رقيبان خود جلو بيفتد.
دو کشور ايالات متحده ي آمريکا و کانادا در طي سال هاي طولاني با جذب نيروهاي متخصص و دانشمندان ساير کشورها، توانسته اند به صنعت و اقتصاد خود رونق دهند.
کشورهاي آمريکاي شمالي، هم از نظر کشاورزي و دام داري و همه از نظر صنعت، پيشرفته اند. ايالات متحده ي آمريکا صادر کننده ي محصولات کشاورزي، به ويژه گندم، انواع کالاهاي صنعتي و نيز اسلحه به ساير نواحي جهان است.

آمريکاي لاتين:
کشورهاي آمريکاي لاتين مانند دو کشور آمريکا و کانادا پيشرفته و صنعتي نيستند. بلکه بيشتر توليد کننده و صادر کننده ي مواد اوليه ي صنعتي و محصولات کشاورزي هستند.

فعاليت :
1 – به نقشه ي مصور اقتصادي توجه کنيد و به سؤال ها پاسخ دهيد
الف – در آمريکاي شمالي (کانادا و ايالات متحده ي آمريکا) کدام محصولات کشاورزي توليد مي شود؟
ب – در آمريکاي شمالي کدام معادن زير زميني و منابع طبيعي وجود دارد؟
ج – چند محصول مهم کشاورزي در آمريکاي لاتين را نام ببريد.
گندم ، ذرت ، انگور، پنبه ، توتون ، مرکبات
طلا، نفت ، زغال سنگ
قهوه، موز، نيشکر، گندم، انگور ، توتون ، پنبه

2 – صادرات ايالات متحده آمريکا چيست؟
محصولات کشاورزي به ويژه گندم، انواع کالاهاي صنعتي و نيزاسلحه به ساير نواحي جهان است.

3 – کشورهاي آمريکاي لاتين را از نظر پيشرفت صنعتي و اقتصادي با کشورهاي آمريکاي شمالي مقايسه کنيد.
کشورهاي آمريکاي لاتين مانند دو کشور آمريکا و کانادا پيشرفته و صنعتي نيستند، آن ها بيشتر توليد کننده و صادر کننده منابع و معادن زيرزميني و محصولات اوليه کشاورزي هستند.

4 – چه عواملي موجب پيشرفت و توسعه ي اقتصادي آمريکاي شمالي شده است؟ جدولي دو ستوني رسم کنيد و در يک ستون آن عوامل طبيعي و در ستون ديگر عوامل انساني مربوط به آن را بنويسيد.

 

درس بيست و يکم : قاره ي استراليا و جزاير اقيانوسيه کجاست؟
ويژگي هاي طبيعي: قاره ي استراليا کم وسعت ترين قاره ي روي زمين است. تا پنجاه سال پيش، به استراليا و نيز جزايري در اقيانوس آرام قاره ي اقيانوسيه مي گفتند ولي اکنون کشور استراليا خود به تنهايي يک قاره مستقل محسوب مي شود.
بيشترسرزمين استراليا را بيابان هاي گرم و خشک تشکيل داده است و به همين سبب اکثريت مردم در سواحل زندگي مي کنند، زيرا آب و هواي سواحل معتدل تر و دلپذيرتر است.
ساکنان اصلي استراليا بومياني هستند که از هزاران سال پيش در اين قاره بوده اند. اما در دوره ي استعمار که مهاجران انگليسي به استراليا آمدند با از بين بردن بوميان،َ اين قاره را به تصرف خود درآوردند و بر آن حاکم شدند.

موقعيت و ناهمواري ها:
قاره ي استراليا جزيره ي بسيار پهناوري است که بين آب هاي اقيانوس آرام و اقيانوس هند قرار گرفته است. به يک نقشه يا کره ي جغرافيايي نگاه کنيد. قاره ي ا ستراليا در نيم کره ي شمالي واقع است و يا درنيم کره ي جنوبي ؟ نيم کره ي جنوبي

همان طور که در نقشه يا کره مشاهده مي کنيد، در شرق استراليا، در آب هاي اقيانوس آرام، جزاير بسيار به صورت پراکنده وجود دارد. به اين جزاير اقيانوسيه مي گويند. تعداد اين جزاير به 20 تا 30 هزار مي رسد.
يکي از جزاير مهم اقيانوسيه کشور نيوزيلند (زلاند نو) است که از دو جزيره بزرگ اصلي و تعداد جزاير کوچک تشکيل شده است.
نيوزيلند به طور کامل کوهستاني است و رشته کوه هاي آلپ جنوبي در اين جزاير مشاهده مي شود.

فعاليت :
به شکل 87 دقت کنيد و به پرسش هاي زير پاسخ دهيد:
1 – رشته کوه هاي نسبتاً مرتفع در کدام سمت استراليا قرار گرفته است؟
شرق

2 – کدام رود مهم از اين رشته کوه ها سرچشمه مي گيرد؟
رود دارلينگ

3- جلگه ي مرکزي استراليا به چه علت تشکيل شده است؟
اين جلگه از آبرفت رودهايي که از رشته کوه هاي شرقي سرچشمه گرفته اند ايجاد شده است.

4 – در نيمه ي غربي استراليا چه نوع ناهمواري وجود دارد؟
فلات

5 – سد بزرگ مرجاني در کدام سمت استراليا و در آب هاي کدام اقيانوس به وجود آمده است؟
شمال شرقي، اقيانوس آرام

آب و هوا و پوشش گياهي و زندگي جانوري :
استراليا کم باران و گرم است. قسمت پهناوري از مناطق مرکزي اين قاره را بيابآن هاي خشک و غيرقابل کشت تشکيل داده است . البته سواحل شمالي داراي آب و هواي گرم و مرطوب و بخش جنگل هاي انبوه سواحل جنوب شرقي از آب و هواي معتدل برخوردار است. نيوزيلند در اقيانوس آرام و در منطقه ي معتدل جنوبي واقع شده است و آب و هواي معتدل مرطوب اقيانوسي دارد.
ساير جزاير اقيانوسيه گرم و مرطوب اند و به سبب بارندگي زياد، قسمت اعظم اين جزاير را پوشش گياهي متراکم جنگل و علفزار پوشانده است.
جدايي قاره ي استراليا و جزاير اقيانوسيه از ساير قاره هاي جهان باعث پيدايش حيوانات و گياهان خاصي در اين قاره شده است که در ساير قاره هاي جهان کمتر يافت مي شود؛ از جمله حيواناتي مثل کانگورو و کوالا و گياهاني چون درخت اکاليپتوس.

فعاليت 2 :
1 – اقيانوسيه به کجا گفته مي شود؟
تا پنجاه سال پيش به استراليا و نيز جزايري در اقيانوس آرام قاره ي ا قيانوسيه مي گفتند.

2 – چند نمونه از گياهان و حيوانات خاص قاره ي ا ستراليا را نام ببريد؟
حيواناتي مثل کانگورو، کوالا و گياهاني چون درخت اکاليپتوس.

3 – چرا بيشتر نواحي مرکزي و غربي استراليا خالي از پوشش گياهي است يا فقط از بوته هاي خاردار پوشيده شده است؟
استراليا کم باران و گرم است قسمت پهناوري از نواحي مرکزي اين قاره بيابآن هاي خشک و غيرقابل کشت است. نواحي غربي نيز به دليل فلات غربي خالي از پوشش گياهي است.

درس بيست و دوم: ويژگي هاي اقتصادي و انساني قاره ي استراليا و نيوزيلند چيست؟
قاره ي استراليا داراي منابع و معادن فراوان است.سپس از کشف اين قاره توسط اروپائيان، مهاجران زيادي از اروپا و به ويژه انگلستان راهي اين جزيره شدند و بخش هاي مختلف آن را کم کم زير نفوذ خود در آوردند. براثر توسعه ي صنعت و فناوري و استخراج منابع و معادن، امروزه استراليا به يکي از کشورهاي پيشرفته ي صنعتي جهان مبدل شده است.
استراليا با وجود کمي وسعت اراضي قابل کشت داراي توليدات کشاورزي قابل توجهي است. مهم ترين محصولات آن در درجه ي اول گندم است که به شيوه ي مکانيزه کشت شده و به نقاط ديگر جهان صادر مي شود. همچنين، داراي باغ هاي انگور و مرکبات فراوان است. استراليا و نيوزيلند از مهم ترين مراکز پرورش دهنده ي دوم در جهان هستند و محصولات دامي به ويژه گوشت و پشم از صادرات مهم اين دو کشور است.
صنعت نيز در استراليا و نيوزيلند پيشرفته است. سيدني و ملبورن دو بندر مهم استراليا از مراکز مهم صنايع کشتي سازي و صنايع شيميايي به شمار مي روند. جمعيت استراليا نسبت به وسعت آن کم است(9/18 ميليون نفر). بيشتر جمعيت آن از نژاد سياه و دو رگه تشکيل شده است. زبان رسمي مردم، انگليسي است ولي بوميان به زبان محلي خود صحبت مي کنند. دين اکثريت مردم مسيحي (کاتوليک و پروتستان ) است. مراکز حکومت استراليا، شهر کانبراست.

فعاليت :

1 – با استفاده از دو کلمه ي مهاجران اروپايي و بوميان درباره ي استراليا توضيح دهيد.(در دو سطر).
ساکنان اصلي استراليا بومياني هستند که از هزاران سال پيش در اين قاره ساکن بوده اند. اما در دوره استعمار مهاجران اروپايي به استراليا آمدند.

2) الف – چرا در طي سال هاي طولاني کشور استراليا مهاجران زيادي را از تمامي نقاط دنيا پذيرفته است؟
ب) شهرهاي پرجمعيت استراليا بيشتر در کدام نواحي آن به وجود آمده اند؟چرا؟
قاره ي ا ستراليا داراي منابع و معادن فراوان است. پس از کشف اين قاره توسط اروپاييان، مهاجران زيادي از اروپا و به ويژه انگلستان راهي اين جزيره شدند و بخش هاي مختلف آن را کم کم زير نفوذ خود درآوردند.
در کناره هاي شرقي، در مراکز صنعتي و تجاري در بندرها، و در نيوزيلند.

3 – زبان رسمي مردم استراليا، .... دين اکثريت مردم، .... و مرکز حکومت اين کشور ..... است.
انگليس - مسيحي - کانبرا

4 – به نقشه مصوّر اقتصادي استراليا و نيوزيلند توجه کنيد و درباره ي موضوعات زير به طور مختصر توضيح دهيد.
کشاورزي: استراليا با وجود کمي وسعت اراضي قابل کشت داراي توليدات کشاورزي قابل توجه است.
دامپروري: هم استراليا و هم نيوزيلند از مهم ترين مراکز تربيت کننده ي دوم در جهان مي باشند و محصولات دامي به ويژه گوشت و پشم از صادرات مهم اين دو کشور است.
بنادر : سيدني و ملبورن دو بندر مهم استراليا از مراکز مهم صنايع کشتي سازي و صنايع شيميايي به شمار مي روند.
معادن : قاره ي ا ستراليا داراي منابع و معادن فراوان است.معادني مانند طلا، چاه نفت، زغال سنگ، الماس

درس بيست و سوم : چرا قاره ي قطب جنوب به محافظت نياز دارد؟
جنوبي ترين خشکي کره ي زمين قاره ي قطب جنوب است که يك دهم مساحت خشکي هاي جهان را شامل مي شود و وسعت آن از مساحت قاره ي اروپا يا استراليا بيشتر است.
اين قاره سرزمين غيرمسکوني، دست نخورده و پوشيده از يخ است. هيچ گياهي در اين قاره ، قادر به رشد نيست. فقط در بعضي بخش هاي آن که داراي خاک و رطوبت کافي است خزه و جلبک مي رويد و به همين دليل ، هيچ کس نمي تواند به طور دائم در آن جا زندگي کند.
در زمستان دماي هوا در قطب حتي تا 89 درجه ي سانتي گراد زير صفر نيز مي رسد. سرعت بادهاي سرد در قطب جنوب گاه 300 کيلومتر در ساعت است. قطر يخ هايي که سطح اين قاره را مي پوشاند تا 4 کيلومتر آورده است. يخچال هاي طبيعي گاه تا اقيانوس کشيده شده اند و در جايي که يخچال ها به دريا مي رسند، صخره هاي يخي بزرگي به وجود آمده است. گاهي قطعه هاي عظيمي از اين يخ ها شکسته شده و در آب شناور مي گردد که به آن آيس برگ (Iceberg) يا کوه يخ مي گويند.
هر چند قطب جنوب به طور نسبي دست نخورده باقي مانده و يک محيط طبيعي خالي از آلودگي است اما هم اکنون اين قاره مورد تهديد انسان ها قرار گرفته است.

چرا قاره ي قطب جنوب را بايد حفظ کرد؟
منابع قطب جنوب: تعداد منابع اين قاره کم است اما مقدار مواد موجود هر منبع بسيار زياد است. يکي از اين منابع، منبع جانوري است. در آب هاي حاشيه ي قطب جنوب جانوران بسياري زيست مي کنند. زندگي اين جانداران به پلانکتون ها و کريل ها بستگي دارد که هر دو از موجودات دريايي اند. پلانکتون ها موجوداتي ريز و آبزي هستند که طعمه ي کريل ها (يک نوع جانور پروتئيني) مي شوند. کريل ها نيز غذاي مناسبي براي پرندگان دريايي، ماهي ها، پنگوئن ها، شيرهاي دريايي و والها هستند. «چرخه ي غذايي قطب جنوب» را در شکل 100 ببينيد. در قطب جنوب معادن با ارزش نيز وجود دارد.


پيمان قطب جنوب:
در سال 1957 ميلادي ، دوازده کشور جهان به طور مشترک به اکتشافات گسترده اي در قطب جنوب دست زدند و 50 ايستگاه تحقيقاتي در آن جا داير کردند.
همکاري اين کشورها منجر به انعقاد پيمان قطب جنوب شد. شانزده کشور ديگر نيز در تحقيقات علمي قطب جنوب شرکت دارند ولي در پيمان قطب جنوب حق رأي ندارند. چند کشور در قطب جنوب براي خود قلمروهايي معين کرده اند که از طرف مجامع بين المللي به رسميت شناخته نشده است. زيرا ، طبق پيمان قطب جنوب، ادعاي مالکيت نه به رسميت شناخته شده است و نه انکار مي شود.

آلودگي در قطب جنوب:
گروه هاي طرفدار محيط زيست مي گويند قاره قطب جنوب متعلق به همه ي مردم جهان است و هيچ کشوري نبايد مالک آن باشد، زيرا اين آخرين خشکي باقي مانده جهان است و نبايد مانند ديگر نواحي جهان آلوده شود. آن ها مي گويند:
- جانوران ، به خصوص وال ها نبايد شکار شوند و منابع معدني زير زمين يا کف اقيانوس نبايد استخراج شود.
البته برخي از کشورهاي جهان اصول را رعايت نمي کنند.

فعاليت :
1 – روي يک کره ي جغرافيايي دقت کنيد و محدوده ي قاره ي قطب جنوب را نشان دهيد.
به عهده دانش آموز.

2- با استفاده از نقشه ها و عکس هاي اين درس جدول را کامل کنيد.

3 – درباره ي هر يک از کلمات زير توضيح دهيد.
آيس برگ: قطعه هاي عظيم يخ که در آب شناور هستند.
کريل: يک نوع جانور پروتئيني که غذاي مناسبي براي پرندگان دريايي، ماهي ها و وال ها و ... است.
آموندسن: دريانورد نروژي که نخستين کاشف قطب جنوب بود.

4 – چهار عامل از عواملي را که موجب آلودگي و تخريب محيط زيست قطب جنوب مي شود، بيان کنيد.
1- استخراج منابع معدني زير زمين يا کف اقيانوس
2 – شکار وال ها
3 – جاري شدن فاضلاب و زباله هاي اتمي در آب ها.
4 – نابودي کريل ها در اثر ماهيگيري بي رويه کشورهايي چون روسيه و ژاپن.

5 – به نظر شما، آيا کشورهايي که در اکتشافات قطب جنوب شرکت داشته اند حق دارند در آن جا براي خود قلمروهايي تعيين کنند؟ چرا؟
خير، زيرا طبق پيمان قطب جنوب . ادعاي مالکيت نه شناخته شده و نه انکار مي شود. قطب جنوب آخرين خشکي باقي مانده ي جهان است. هيچ کس مالک آن نيست و نبايد مانند ديگر نواحي جهان آلوده شود.